Nhiều triết gia và nhà văn cho rằng được sống mãi không phải là món quà như ta tưởng. Không có giới hạn thời gian, mọi lựa chọn mất đi sức nặng, việc gì cũng có thể để mai, và sau hàng trăm năm, nỗi chán có thể len vào mọi thứ. Theo cách nhìn này, chính vì đời hữu hạn mà mỗi ngày, mỗi lời hứa, mỗi lần gặp mới có giá.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Từ vua chúa xưa tới các phòng thí nghiệm nay, con người chưa bao giờ thôi mơ sống lâu hơn. Tập này không bàn chuyện làm được hay không, mà hỏi: nếu làm được, ta có thật sự muốn không.
Tần Thuỷ Hoàng và giấc mơ trường sinh
Tần Thuỷ Hoàng, người thống nhất Trung Hoa, nổi tiếng với nỗi ám ảnh tìm thuốc trường sinh. Sử chép ông sai Từ Phúc dẫn đoàn người vượt biển đi tìm tiên dược, và đoàn ấy không trở về.
Vị hoàng đế có cả thiên hạ trong tay vẫn không mua được thêm tuổi thọ. Ông mất khi còn đang trên đường tuần du, ở tuổi chưa tới năm mươi.
Câu chuyện ấy thường được kể để cười sự hão huyền. Nhưng nó cũng cho thấy một điều rất người: càng có nhiều thứ để mất, nỗi sợ chết càng lớn. Người nông dân nghèo có khi đón cái chết bình thản hơn một ông vua, vì không có cả thiên hạ để phải rời tay.
Và nó đặt ra câu hỏi mà triết học muốn đào sâu: giả sử Từ Phúc tìm được thuốc thật, đời vị hoàng đế ấy sẽ ra sao sau năm trăm năm.
Tithonus: sống mãi mà không trẻ mãi
Thần thoại Hy Lạp có câu chuyện về Tithonus, chàng trai mà nữ thần Bình minh Eos yêu say đắm. Nàng xin thần Zeus cho chàng được sống mãi, nhưng quên xin cho chàng trẻ mãi.
Thế là Tithonus không chết, nhưng cứ già đi, teo tóp, yếu dần, mãi mãi. Trong một số dị bản, cuối cùng chàng hoá thành con ve sầu, chỉ còn lại tiếng kêu.
Câu chuyện là lời cảnh báo cổ xưa: sống lâu không giống sống tốt. Điều ta thật sự muốn không phải số năm, mà là những năm còn đáng sống.
Ngày nay, khi tuổi thọ tăng lên, câu chuyện Tithonus lại trở nên gần gũi. Nhiều gia đình Việt chăm ông bà sống rất lâu nhưng nằm một chỗ nhiều năm, và hiểu rằng thêm năm không phải lúc nào cũng là thêm phúc.
Bà Makropulos và nỗi chán ba trăm năm
Nhà văn Séc Karel Čapek có một vở kịch về Elina Makropulos, người phụ nữ được cho uống thuốc trường sinh và đã sống hơn ba trăm năm. Vở kịch sau này được Janáček soạn thành nhạc kịch.
Ở tuổi ấy, bà lạnh lùng, chán chường, không còn gì làm bà xúc động. Mọi chuyện đều đã từng xảy ra, mọi cảm xúc đều đã từng qua. Cuối cùng, bà từ chối uống thêm thuốc.
Một số triết gia thế kỷ hai mươi đã dùng vở kịch này để lập luận rằng sự bất tử, nếu ta vẫn là chính mình với tính cách và ham muốn của mình, gần như chắc chắn dẫn tới nỗi chán vô tận. Những ham muốn lớn của đời sẽ cạn dần.
Phía bên kia phản bác rằng có những niềm vui lặp lại mãi không chán, như nghe một bản nhạc yêu thích, ăn một bữa ngon, gặp người thương. Cuộc tranh luận vẫn còn mở, và có lẽ câu trả lời tuỳ vào việc mỗi người tìm niềm vui ở sự mới lạ hay ở sự quen thuộc.
Giới hạn làm cho lựa chọn có sức nặng
Có một lập luận khác, không dựa vào nỗi chán. Nếu thời gian vô tận, thì việc gì cũng có thể làm sau. Muốn học đàn, để thế kỷ sau. Muốn xin lỗi mẹ, để vài chục năm nữa.
Chính giới hạn buộc mình phải chọn: làm việc này thì không làm được việc kia. Và chính vì phải chọn, mỗi lựa chọn mới nói lên mình là ai. Một người dành mười năm chăm cha mẹ già thay vì đi làm ăn xa đã nói rất rõ điều họ coi trọng, vì mười năm ấy không lấy lại được.
Lời hứa bên nhau trọn đời có sức nặng vì đời có hạn. Nếu đời dài vô tận, trọn đời nghĩa là gì.
Người Việt có câu thời gian như bóng câu qua cửa sổ. Nghe buồn, nhưng cũng chính vì bóng câu chạy nhanh mà ta biết ngồi lại với nhau.
Nếu không thể sống mãi, sống thế nào?
Câu hỏi về bất tử, cuối cùng, là một cách hỏi gián tiếp về đời hữu hạn. Nếu ta không muốn sống mãi theo kiểu Tithonus hay bà Makropulos, thì ta muốn gì.
Câu trả lời nhiều người tìm ra, sau khi nghĩ kỹ, là: muốn một đời đủ, không phải một đời dài vô tận. Đủ để thương, để làm, để học, để để lại điều gì đó cho người sau.
Cây đa đầu làng sống vài trăm năm, nhưng giá trị của nó không nằm ở số năm. Nó nằm ở bao nhiêu thế hệ trẻ con đã chơi dưới gốc.
Câu hỏi mang theo: nếu biết đời mình có hạn, đâu là thứ bạn đang để mai mà lẽ ra nên làm hôm nay?
Câu hỏi thường gặp
Thần thoại Tithonus kể gì?
Tithonus là chàng trai được nữ thần Bình minh Eos xin cho sống mãi nhưng quên xin cho trẻ mãi, nên chàng già đi vô tận. Câu chuyện thường được dùng để cảnh báo rằng sống lâu khác với sống tốt.
Vụ Makropulos là gì?
Đó là vở kịch của nhà văn Séc Karel Čapek về một người phụ nữ sống hơn ba trăm năm nhờ thuốc trường sinh và trở nên chán chường. Các triết gia hay dùng nó để bàn về việc bất tử có đáng mong hay không.
Tần Thuỷ Hoàng có thật sự tìm thuốc trường sinh không?
Sử sách Trung Hoa ghi chép việc ông sai Từ Phúc dẫn người ra biển tìm tiên dược và nhiều lần cầu thuật trường sinh. Chuyện về số phận đoàn của Từ Phúc thì có nhiều truyền thuyết khác nhau.
Sống lâu có làm người ta hạnh phúc hơn không?
Sống lâu với sức khoẻ, các mối quan hệ và việc có ý nghĩa thường được coi là phúc. Nhưng sống lâu trong bệnh tật, cô đơn thì nhiều người không thấy là phúc, nên điều quan trọng là chất lượng của những năm tháng.
Vì sao giới hạn lại làm đời người có giá trị?
Vì có hạn nên ta phải chọn, và mỗi lựa chọn thể hiện điều ta coi trọng. Nếu thời gian vô tận, mọi việc đều có thể để sau và mất đi sự cấp thiết.
