Nhìn ở góc triết học, thờ cúng tổ tiên là cách giữ một sợi dây nối người sống với người đã khuất, nuôi lòng biết ơn và cho mỗi người cảm giác mình thuộc về một dòng chảy dài hơn đời mình. Khổng Tử dạy thờ người chết như thờ người sống, tế lễ như thể người được tế đang có mặt, dù chính ông rất ít bàn về chuyện linh hồn. Ý nghĩa ấy đứng được dù mỗi gia đình tin về thế giới bên kia theo cách khác nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tập này mình không bàn chuyện tâm linh đúng sai, đó là niềm tin riêng của mỗi nhà. Mình chỉ hỏi: một mâm cơm ngày giỗ đang làm điều gì cho người sống.
Khổng Tử: chưa biết việc sống, sao biết việc chết
Trong Luận Ngữ, có lần học trò Tử Lộ hỏi Khổng Tử về việc thờ quỷ thần. Ông đáp: chưa thờ được người, sao thờ được quỷ thần. Tử Lộ hỏi tiếp về cái chết. Ông đáp: chưa biết việc sống, sao biết việc chết.
Nghe thì như né tránh, nhưng đó là một thái độ nhất quán. Khổng Tử đặt trọng tâm vào người sống, vào cách cư xử, vào bổn phận. Chuyện bên kia, ông để ngỏ.
Vậy mà chính ông lại rất coi trọng tế lễ. Luận Ngữ ghi: tế như tại, tế thần như thần tại, tức là khi tế thì như người được tế đang ở đó.
Chữ như ở đây rất đáng suy nghĩ. Dù người đã khuất có hiện diện thật hay không, thái độ của người tế phải như là họ đang hiện diện. Giá trị nằm ở tấm lòng của người sống.
Thờ người chết như thờ người sống
Sách Trung Dung có câu: sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn, tức là thờ người chết như khi họ còn sống, thờ người đã mất như khi họ còn. Đây là gốc tư tưởng của nhiều tập tục người Việt.
Mâm cơm ngày giỗ thường có món người đã khuất thích ăn. Có nhà vẫn rót chén trà mời ông mỗi sáng như hồi ông còn ngồi đầu hiên. Đó là cách tiếp tục đối xử với người thân như họ vẫn còn trong nhà.
Ở góc tâm lý, những việc nhỏ ấy giúp người sống không phải cắt đứt đột ngột với người đã khuất. Mối quan hệ không biến mất, nó đổi dạng.
Nhiều nhà tâm lý học về sau cũng có quan sát gần như vậy: người đang tang thường làm tốt hơn khi duy trì một dạng gắn kết với người đã mất, thay vì bị bảo phải quên đi.
Uống nước nhớ nguồn: nuôi lòng biết ơn
Người Việt nói uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây. Thờ cúng tổ tiên là hình thức hằng năm, hằng tháng của lời dạy ấy.
Ở góc triết học, lòng biết ơn là một đức tính quan trọng vì nó sửa một ảo tưởng: ảo tưởng rằng mình tự làm nên mọi thứ. Thật ra mỗi người đứng trên vai của rất nhiều người trước.
Một đứa trẻ được dắt lên bàn thờ thắp nhang, nghe bố kể ông cố từng gánh lúa qua mấy cánh đồng để nuôi con ăn học, đang học một bài học đạo đức không cần sách.
Lòng biết ơn ấy cũng tạo ra bổn phận nhìn về phía trước: mình nhận từ người trước, thì cũng phải để lại cho người sau.
Mình là ai trong một dòng dài
Đời người ngắn, và triết học phương Tây hiện đại hay nhấn mạnh mỗi cá nhân như một đơn vị độc lập. Thờ cúng tổ tiên đưa ra một cách nhìn khác: mình là một mắt xích trong một sợi xích dài.
Cách nhìn này có sức an ủi lớn. Cái chết của một người không phải là dấu chấm hết tuyệt đối, vì họ tiếp tục sống trong ký ức, trong tên gọi, trong những thói quen con cháu giữ lại.
Nó cũng có mặt khó. Bổn phận với dòng họ có lúc đè nặng lên lựa chọn cá nhân, như áp lực phải có con trai nối dõi. Ở chỗ ấy, cần phân biệt giữa giá trị của sự nối kết và những tập quán mà thời nay đã thấy không công bằng.
Giữ được cái lõi biết ơn và gắn bó, đồng thời sửa những phần làm khổ người sống, có lẽ là cách tôn trọng tổ tiên tốt nhất.
Một mâm cơm ngày giỗ đang làm gì?
Hãy nhìn một ngày giỗ bình thường. Con cháu từ khắp nơi về. Người đi xa gặp lại người ở quê. Các chị em dâu cùng nấu, trẻ con chạy quanh. Sau khi cúng, cả nhà ăn chung một mâm.
Ngày giỗ, nhìn theo cách ấy, là một dịp người đã khuất gọi người sống về với nhau. Dù bạn tin gì về linh hồn, điều đó vẫn đang xảy ra thật.
Nếu bận quá không về được, một nén nhang ở nơi mình đang sống, một cuộc gọi về nhà, cũng giữ được sợi dây ấy. Hình thức có thể đổi theo thời, tấm lòng thì nên giữ.
Câu hỏi mang theo: người đã khuất nào trong nhà bạn mà bạn muốn kể cho thế hệ sau nghe, và bạn sẽ kể điều gì về họ?
Câu hỏi thường gặp
Câu tế như tại nghĩa là gì?
Câu này trong Luận Ngữ nghĩa là khi tế thì như người được tế đang có mặt. Nó nhấn mạnh thái độ thành kính của người tế hơn là việc khẳng định chắc chắn về sự hiện diện của người đã khuất.
Khổng Tử có tin vào linh hồn không?
Khổng Tử rất ít bàn về linh hồn và thế giới bên kia, có lần nói chưa biết việc sống sao biết việc chết. Ông coi trọng tế lễ như cách giữ lòng thành và trật tự đạo đức giữa người sống.
Sự tử như sự sinh nằm ở đâu?
Câu này nằm trong sách Trung Dung, một trong Tứ thư của Nho giáo. Nó dạy rằng thờ người đã mất nên như khi phụng dưỡng họ lúc còn sống.
Không theo tôn giáo nào có nên thờ cúng tổ tiên không?
Đó là lựa chọn riêng của mỗi gia đình. Nhiều người không theo tôn giáo vẫn giữ bàn thờ như một cách tưởng nhớ và biết ơn, vì ý nghĩa của nó không phụ thuộc vào một niềm tin tâm linh cụ thể.
Dạy trẻ con về thờ cúng tổ tiên thế nào cho dễ hiểu?
Có thể kể cho trẻ nghe những câu chuyện cụ thể về ông bà, cho xem ảnh cũ và giải thích việc thắp nhang là cách nói lời cảm ơn và nhớ thương. Trẻ dễ hiểu qua câu chuyện hơn qua nghi thức.
