Trang Tử gõ chậu hát khi vợ mất không phải vì ông vô tình. Chính ông kể rằng lúc vợ vừa mất, ông cũng thương xót. Nhưng rồi ông nghĩ lại từ đầu: trước khi có sự sống, có hình hài, nàng vốn không có gì; rồi biến mà có sống, nay lại biến mà sang chết, như xuân hạ thu đông nối nhau. Ông cho rằng khóc lóc mãi là chưa thông cái lẽ ấy, nên thôi khóc.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Câu chuyện này thường được kể như một giai thoại kỳ quặc. Tập hôm nay mình đọc nó chậm lại, để xem dưới tiếng chậu gõ có gì.
Chuyện trong thiên Chí lạc
Câu chuyện nằm trong sách Trang Tử, thiên Chí lạc, nghĩa là niềm vui tột cùng. Vợ Trang Tử mất. Huệ Tử, người bạn thân và cũng là đối thủ tranh luận quen thuộc của ông, tới viếng.
Huệ Tử thấy Trang Tử đang ngồi duỗi chân, gõ vào cái chậu sành mà hát. Ông trách: sống với người ta, người ta nuôi con cho anh, cùng anh già đi, nay chết mà anh không khóc thì cũng đành, lại còn gõ chậu hát, chẳng quá lắm sao.
Lời trách ấy là lời của lẽ thường, và hầu như ai trong chúng ta cũng sẽ nói như Huệ Tử. Nó xuất phát từ tình nghĩa vợ chồng, từ lòng biết ơn một người đã cùng mình đi gần hết đời.
Câu trả lời của Trang Tử mới là phần đáng nghe, và nó bắt đầu bằng một lời thừa nhận rất người.
Lời đáp: từ không mà có, từ có lại về
Trang Tử đáp: không phải vậy. Lúc nàng mới mất, làm sao ông không thương xót cho được. Nhưng ông nghĩ lại cái thuở ban đầu của nàng: vốn không có sự sống, không chỉ không có sự sống mà còn không có hình hài, không chỉ không có hình hài mà còn không có khí.
Lẫn trong cõi mơ hồ mịt mờ, biến mà thành khí, khí biến mà thành hình, hình biến mà thành sống, nay lại biến mà sang chết. Cũng như xuân hạ thu đông bốn mùa vận hành.
Ông nói tiếp, đại ý: người ấy đang yên nằm trong căn nhà lớn là trời đất, mà mình lại theo sau gào khóc, thì tự thấy là không thông mệnh, nên thôi.
Chú ý thứ tự: thương xót trước, rồi mới suy nghĩ, rồi mới thôi khóc. Trang Tử không nhảy thẳng tới chỗ bình thản. Ông đi qua nỗi buồn.
Đây có phải là vô cảm?
Đọc vội, người ta dễ thấy Trang Tử lạnh lùng. Nhưng nhìn kỹ, cái ông từ bỏ không phải tình thương, mà là sự chống đối. Ông thôi chống lại một điều tự nhiên như mùa đông đến sau mùa thu.
Trong tư tưởng Đạo gia, sống và chết đều là những lần chuyển hoá của cùng một dòng biến dịch. Bám chặt vào một dạng, đòi nó không bao giờ đổi, là nguồn của khổ.
Ở thiên Liệt Ngự Khấu trong cùng bộ sách, Trang Tử còn bàn về cái chết của chính mình, khi học trò muốn hậu táng ông. Ông đáp ông lấy trời đất làm quan quách, mặt trời mặt trăng làm ngọc bích, sao trời làm châu báu, muôn vật làm đồ tiễn đưa. Học trò sợ chim quạ ăn xác thầy. Ông bảo trên thì cho chim quạ, dưới thì cho kiến dế, cướp của bên này đưa cho bên kia, sao lại thiên vị thế.
Đó là sự hài hước của một người đã nhìn cái chết đủ lâu để không còn sợ nó, chứ không phải của người không biết thương.
Người Việt và nỗi buồn tang
Văn hoá Việt Nam coi trọng việc khóc thương người mất. Tang lễ có lời khóc, có kèn trống, có những ngày cúng thất, có giỗ đầu. Đứng giữa một đám tang mà gõ chậu hát thì chắc chắn bị cả làng trách.
Nhưng không cần làm theo Trang Tử về hình thức để học được từ ông. Điều có thể học là cái nhìn rộng hơn: người mất không biến khỏi thế giới mà trở về với nó, như lá về cội.
Thật ra người Việt cũng có những câu gần với tinh thần ấy: sinh ký tử quy, sống gửi thác về. Sống là ở trọ, chết là trở về nhà.
Và những nghi lễ dài của ta, từ bốn mươi chín ngày tới giỗ đầu, cũng là một cách để nỗi buồn đi qua theo nhịp, rồi dần chuyển thành tưởng nhớ thay vì gào khóc mãi.
Học gì từ tiếng chậu gõ
Nếu bạn đang mất một người thân, đừng ép mình bình thản như Trang Tử. Ông cũng đã thương xót trước. Buồn là quyền của bạn, và là dấu hiệu bạn đã yêu.
Điều có thể giữ lại là: khi đã đủ sức, thử nhìn đời người ấy trong một vòng lớn hơn, từ lúc chưa có tới lúc có, tới lúc trở về. Người ấy đã có một mùa xuân, một mùa hạ, đã sống.
Và nếu nỗi buồn quá nặng, kéo dài nhiều tháng mà không nhẹ đi, khiến bạn không ăn ngủ, không làm việc được, thì đó là lúc tìm sự giúp đỡ của người thân, bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi mang theo: nếu nhìn đời một người bạn thương như bốn mùa, mùa nào của họ bạn muốn nhớ mãi?
Câu hỏi thường gặp
Chuyện Trang Tử gõ chậu hát nằm ở đâu?
Chuyện này nằm trong thiên Chí lạc của sách Trang Tử. Thiên này bàn về niềm vui tột cùng và cách nhìn sống chết của Đạo gia.
Huệ Tử là ai?
Huệ Tử, tức Huệ Thi, là nhà tư tưởng thời Chiến Quốc, bạn thân và người tranh luận quen thuộc của Trang Tử. Nhiều cuộc đối đáp nổi tiếng trong sách Trang Tử là giữa hai người.
Câu sinh ký tử quy nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là sống là ở gửi, chết là trở về. Nó diễn tả cách nhìn coi đời sống như thời gian tạm trú, còn cái chết là sự trở về với nguồn cội.
Trang Tử có khuyên người ta đừng buồn khi mất người thân không?
Không hẳn. Chính ông kể mình cũng thương xót lúc đầu. Điều ông muốn chỉ ra là đừng để nỗi buồn biến thành sự chống đối mãi với một lẽ tự nhiên.
Đạo gia nhìn cái chết khác Nho gia thế nào?
Nho gia coi trọng lễ tang và tế tự như cách giữ đạo hiếu và nối các thế hệ. Đạo gia như Trang Tử nhấn mạnh cái chết là một lần biến hoá tự nhiên, nên nghiêng về thái độ thuận theo hơn là lễ nghi.
