Có sự thật khách quan, tức là những điều đúng hay sai không phụ thuộc vào việc ai tin gì, và cũng có những điều thật sự tuỳ người, như món nào ngon hay màu nào đẹp. Câu mỗi người một sự thật nghe khiêm tốn, nhưng nó thường trộn lẫn hai loại này. Và nếu đẩy tới cùng, rằng mọi sự thật đều chỉ là của riêng mỗi người, thì chính câu ấy tự mâu thuẫn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Chắc bạn từng ngồi trong một cuộc cãi nhau mà cuối cùng ai đó buông một câu: thôi, mỗi người một sự thật. Tập này mình xem câu đó đúng tới đâu, và chỗ nào nó trở thành một cách né.
Protagoras: con người là thước đo của vạn vật
Protagoras là một nhà nguỵ biện, tức người dạy tranh luận lấy tiền, ở Hy Lạp thế kỷ năm trước Công nguyên. Câu nổi tiếng nhất của ông còn lại đến nay: con người là thước đo của vạn vật.
Plato hiểu câu này theo nghĩa: sự vật hiện ra với ai thế nào thì đối với người đó nó là thế ấy. Cơn gió với người đang sốt thì lạnh, với người khoẻ thì mát. Ai nói gió lạnh hay gió mát đều đúng, với chính họ.
Ví dụ cơn gió thì khó cãi. Cảm giác của bạn là của bạn, không ai sửa được. Vấn đề bắt đầu khi người ta kéo ý này từ cảm giác sang mọi chuyện khác.
Trong đối thoại Theaetetus, Plato đưa ra một phản bác nổi tiếng: nếu ai tin gì cũng đúng với người đó, thì người tin rằng Protagoras sai cũng đúng. Học thuyết tự quay lưng lại với chính mình.
Thầy bói xem voi: góc nhìn khác sự thật
Người Việt có câu chuyện thầy bói xem voi, vốn bắt nguồn từ một dụ ngôn trong kinh Phật. Năm ông thầy bói mù sờ năm phần của con voi, rồi cãi nhau voi như cái cột đình, như con đỉa, như cái quạt.
Câu chuyện hay bị kể như ví dụ cho mỗi người một sự thật. Nhưng nhìn kỹ, nó nói điều ngược lại. Có một con voi thật, hoàn chỉnh, và mỗi ông chỉ chạm một phần. Họ không sai vì có nhiều sự thật, họ sai vì tưởng một phần là toàn bộ.
Đây là phân biệt quan trọng nhất của tập này: nhiều góc nhìn không có nghĩa là nhiều sự thật. Góc nhìn khác nhau có thể cùng đúng một phần về một thực tại chung.
Và cách ra khỏi cuộc cãi không phải là mỗi ông giữ ý mình, mà là ghép lại các phần đã sờ được, để hình dung con voi gần với thật hơn.
Loại câu nào tuỳ người, loại câu nào không?
Một mẹo đơn giản là hỏi: nếu hai người nói ngược nhau, có ít nhất một người sai không. Nói phở Bắc ngon hơn phở Nam và nói phở Nam ngon hơn phở Bắc thì cả hai có thể cùng đúng, vì đó là khẩu vị.
Nhưng nói chiếc cầu này chịu được xe tải mười tấn và nói nó không chịu được, thì một người sai, và cái giá của việc sai có thể rất đắt. Ở đây không ai được phép nói mỗi người một sự thật.
Ở giữa hai loại này có một vùng xám, như cái đẹp hay đúng sai đạo đức. Các triết gia vẫn tranh luận gay gắt về vùng này, và mình sẽ quay lại nó ở tập về đạo đức và văn hoá.
Thói quen hữu ích là trước khi cãi, hãy xác định mình đang cãi về khẩu vị, về sự kiện hay về giá trị. Nhiều cuộc cãi nhau trong nhà tan ngay khi nhận ra hai người đang nói về hai loại khác nhau.
Vì sao câu mỗi người một sự thật vẫn hấp dẫn?
Câu này có sức hút vì nó có phần đúng đáng quý. Nó nhắc mình khiêm tốn, nhắc rằng kinh nghiệm của người khác có giá trị, rằng mình có thể đang chỉ sờ được cái vòi voi.
Nó cũng là một cách giữ hoà khí. Trong bữa cơm gia đình, nói một câu như vậy để dừng một cuộc cãi không đáng là chuyện khôn ngoan.
Nhưng nó trở thành vấn đề khi được dùng để né trách nhiệm kiểm chứng. Một tin đồn sai về thuốc chữa bệnh không trở thành đúng chỉ vì có người tin. Và một lời xin lỗi không thể thay bằng câu mỗi người nhìn mỗi khác.
Có một dấu hiệu đáng để ý: khi ai đó nói mỗi người một sự thật đúng lúc bằng chứng đang bất lợi cho mình, thì có lẽ câu nói đang làm việc của một tấm khiên.
Giữ cả khiêm tốn lẫn sự thật
Có một thái độ cân bằng mà nhiều triết gia gợi ý: tin rằng có sự thật, và đồng thời thừa nhận mình có thể chưa nắm được nó. Hai điều này không mâu thuẫn, ngược lại còn cần nhau.
Chính vì có sự thật, việc lắng nghe người khác mới có ích, vì họ có thể đã chạm vào phần voi mình chưa chạm. Nếu chẳng có sự thật nào, lắng nghe chỉ còn là phép lịch sự.
Trong đời thường, thái độ này biểu hiện bằng những câu như: mình thấy thế này, nhưng có thể mình chưa thấy hết, bạn thấy gì. Câu ấy khác hẳn với câu ai thấy sao thì biết vậy.
Lần tới bạn định nói câu mỗi người một sự thật, hãy dừng lại một giây và hỏi: con voi ở đây là gì, và mình đang cầm phần nào của nó?
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa tương đối là gì?
Chủ nghĩa tương đối là quan điểm cho rằng đúng sai phụ thuộc vào người, nhóm hay nền văn hoá đánh giá. Có nhiều dạng khác nhau, từ tương đối về khẩu vị, vốn ít ai phản đối, tới tương đối về mọi sự thật, vốn bị nhiều triết gia cho là tự mâu thuẫn.
Vì sao nói mọi sự thật đều tương đối là tự mâu thuẫn?
Vì chính câu ấy được đưa ra như một sự thật đúng cho mọi người. Nếu nó đúng tuyệt đối thì có ít nhất một sự thật không tương đối; nếu nó chỉ đúng với người nói thì người khác không cần tin.
Nhà nguỵ biện thời Hy Lạp là ai?
Đó là những người thầy đi dạy tranh luận và hùng biện để lấy thù lao ở Hy Lạp cổ đại. Plato thường phê phán họ, nên từ này về sau mang nghĩa xấu, nhưng nhiều người trong số họ là những nhà tư tưởng nghiêm túc.
Sự thật khách quan có nghĩa là ai cũng phải đồng ý không?
Không. Sự thật khách quan là điều đúng bất kể ai tin hay không, nên hoàn toàn có thể nhiều người không đồng ý với nó. Đồng thuận là chuyện của con người, còn sự thật là chuyện của thế giới.
Làm sao dạy trẻ phân biệt ý kiến với sự thật?
Có thể bắt đầu bằng trò chơi phân loại các câu: kem dâu ngon nhất, trời đang mưa, con mèo có bốn chân. Cho trẻ đoán câu nào ai cũng kiểm được và câu nào tuỳ mỗi người, rồi hỏi vì sao.
