Ý nghĩa cuộc đời có sẵn hay phải tự tạo ra là câu hỏi mà triết học chưa chốt được một đáp án chung, nhưng đã vạch ra khá rõ ba con đường. Một là ý nghĩa đã được trao sẵn, từ trời đất, từ niềm tin, từ bản tính con người. Hai là không có gì trao sẵn, mỗi người tự dựng ý nghĩa bằng lựa chọn của mình. Ba là ý nghĩa nằm ở chỗ mình gắn đời mình vào một điều gì đó lớn hơn bản thân và thật sự đáng giá.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tập này mình muốn bắt đầu bằng câu hỏi hay đến vào những lúc không ai ngờ: đêm trực một mình, sáng thứ hai kẹt xe, hay hôm sinh nhật tuổi bốn mươi. Mình sẽ cùng bạn đi qua từng con đường.
Vì sao câu hỏi ý nghĩa thường đến vào lúc mọi thứ có vẻ ổn?
Có một điều lạ mà nhiều người kể giống nhau. Câu hỏi sống để làm gì ít khi đến lúc mình đang chạy ăn từng bữa. Nó đến khi mọi thứ tạm yên: công việc ổn, nhà đã có, con đã đi học. Đúng lúc không còn gì gấp phải lo, người ta ngồi xuống và thấy một khoảng trống.
Khi đang thiếu, cái thiếu tự cho mình một mục tiêu. Còn khi các mục tiêu lần lượt đạt được, mình mới nhận ra chúng chỉ là bậc thang, và không biết cái thang dựng vào bức tường nào.
Lev Tolstoy, nhà văn Nga, kể trong cuốn Lời thú nhận rằng khi đã nổi tiếng và gia đình đầy đủ, ông bị một câu hỏi ám ảnh: rồi sao nữa.
Câu hỏi ý nghĩa không phải dấu hiệu bạn hỏng hóc, mà thường là dấu hiệu bạn đã đi đủ xa để ngẩng lên nhìn đường. Nếu có lúc câu hỏi đó kéo theo nỗi buồn quá nặng, chuyện cần làm trước tiên là nói với người thân và tìm một chuyên gia tâm lý, rồi mới tới triết học.
Con đường thứ nhất: ý nghĩa đã có sẵn
Đây là câu trả lời lâu đời nhất. Với Aristotle, mọi vật đều có một cái đích tự nhiên. Con dao có đích là cắt cho ngọt, cây có đích là lớn và ra hoa. Con người có đích riêng của con người, và với ông, đó là sống trọn khả năng suy nghĩ và sống có đức hạnh.
Nhiều truyền thống tín ngưỡng cũng trả lời theo hướng này, mỗi truyền thống một cách. Người Việt quen với ý niệm sống sao cho phải đạo với tổ tiên, với làng, với con cháu. Ý nghĩa là một vị trí trong dòng chảy dài, nhận từ người trước và trao lại cho người sau.
Sức mạnh của con đường này là nó cho người ta chỗ đứng vững. Bạn biết mình là con, là cha, là người trong làng, thế là đủ để biết hôm nay nên làm gì.
Chỗ vấp của nó cũng nằm ngay đó. Nếu ý nghĩa đã có sẵn, ai là người đọc nó ra? Không ít lần người ta nhân danh ý trời để bắt người khác sống theo khuôn cứng. Và với người không chia sẻ niềm tin ấy, câu trả lời có sẵn nghe giống một tờ giấy trắng hơn là một bản đồ.
Con đường thứ hai: không có gì sẵn, mình tự dựng
Thế kỷ hai mươi, các nhà hiện sinh lật ngược câu hỏi. Jean Paul Sartre có một câu rất nổi: hiện hữu có trước bản chất. Ý ông là con người không sinh ra với một bản thiết kế. Con người có mặt trước, rồi tự định nghĩa mình qua những gì mình chọn và làm.
Nghe thì có vẻ lạnh, nhưng nhiều người thấy nó giải phóng. Nếu không ai viết sẵn kịch bản cho bạn, thì cũng không ai có quyền nói bạn đang sống sai vai. Cô gái bỏ ngân hàng về quê mở lớp dạy vẽ không phản bội số phận nào, cô đang viết bản chất của mình.
Cái giá của con đường này là trách nhiệm rất nặng. Sartre gọi đúng tên cảm giác ấy là nỗi lo âu của tự do, và mình sẽ quay lại nó trong một tập riêng.
Chỗ vấp lớn nhất: nếu mọi ý nghĩa đều do mình tự chọn, thì một người dành cả đời đếm cỏ trên bãi cỏ cũng có đời sống ý nghĩa ngang người cứu người khỏi lũ, miễn là anh ta chọn nó hết lòng. Nhiều người thấy kết luận đó sai sai.
Con đường thứ ba: gắn mình vào điều đáng giá
Viktor Frankl là bác sĩ tâm thần người Áo, sống sót qua các trại tập trung của phát xít. Trong cuốn sách mà bạn đọc Việt Nam hay biết với tên Đi tìm lẽ sống, ông kể rằng trong trại, những người còn giữ được một lý do để sống, một người thân đang chờ, một công việc chưa xong, thường chịu đựng được nhiều hơn.
Theo Frankl, ý nghĩa không hẳn được bịa ra trong đầu, mà được tìm thấy khi mình hướng ra ngoài: trong một việc mình làm, trong một người mình yêu, và cả trong thái độ mình chọn trước nỗi đau không tránh được.
Con đường này giữ được cái hay của hai con đường trước. Mình vẫn phải chọn, như các nhà hiện sinh nói. Nhưng thứ mình chọn phải có giá trị thật, không phải bất cứ thứ gì cũng được. Chăm mẹ già, dạy một đứa trẻ đọc, những việc đó có giá trị dù sáng nay mình có hào hứng hay không.
Câu hỏi khó còn lại là ai quyết định cái gì đáng giá. Triết học vẫn đang cãi nhau, và điều đó cho thấy câu hỏi đủ nghiêm túc để không ai chốt hộ được.
Đem ba con đường về đời mình thế nào?
Thực tế ít ai sống thuần một con đường. Một bà mẹ ở quê có thể tin vào bổn phận với tổ tiên, vẫn tự chọn cho con theo nghề lạ, và thấy đời mình có nghĩa nhất khi đứng bếp nấu cho cả nhà.
Có một bài tập nhỏ mình hay gợi ý. Lấy tuần vừa rồi, nhớ lại ba khoảnh khắc bạn thấy đáng sống nhất. Rồi hỏi: nó có nghĩa vì đúng một bổn phận, vì mình tự chọn, hay vì mình góp vào điều lớn hơn mình.
Bài tập ngược lại cũng có ích. Nhớ một việc bạn làm đều đặn mà thấy trống rỗng. Thường nó trống vì mình không còn tin khuôn ấy, hoặc nó không gắn với ai ngoài bản thân.
Và có lẽ nên mang theo câu hỏi này sau tập hôm nay: nếu ngày mai không ai nhìn thấy, không ai khen, thì việc nào trong đời bạn vẫn đáng làm?
Câu hỏi thường gặp
Triết học có đưa ra được một ý nghĩa cuộc đời đúng cho mọi người không?
Chưa có trường phái nào thuyết phục được tất cả. Điều triết học làm được là cho thấy các câu trả lời chính, lý do đứng sau mỗi câu và chỗ mỗi câu gặp khó, để mỗi người tự chọn có hiểu biết hơn.
Chủ nghĩa hiện sinh có bi quan không?
Nó thường bị hiểu là bi quan vì nói rằng không có ý nghĩa nào được trao sẵn. Nhưng nhiều nhà hiện sinh coi đó là lời mời hành động: chính vì không có kịch bản, mỗi việc mình chọn làm mới thật sự là của mình.
Cuốn Đi tìm lẽ sống kể về điều gì?
Đó là cuốn sách của Viktor Frankl, bác sĩ tâm thần người Áo, kể trải nghiệm của ông trong các trại tập trung và rút ra rằng con người chịu được rất nhiều khổ đau nếu còn thấy một lý do để sống.
Cảm thấy đời vô nghĩa có phải là bệnh không?
Hỏi về ý nghĩa là chuyện bình thường của con người và không phải bệnh. Nhưng nếu cảm giác trống rỗng kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, không muốn làm gì hay có ý nghĩ làm hại bản thân, bạn nên nói ngay với người thân và tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Người không theo tôn giáo nào tìm ý nghĩa ở đâu?
Nhiều triết gia không dựa vào tôn giáo vẫn tìm thấy ý nghĩa trong các mối quan hệ, trong công việc tạo ra giá trị cho người khác, trong việc học hỏi và trong cách đối diện khó khăn.
