Thời gian là thứ ai cũng dùng mỗi ngày nhưng gần như không ai định nghĩa được, và chính các triết gia lớn đã thừa nhận điều này. Thánh Augustine viết rằng nếu không ai hỏi, ông biết thời gian là gì, còn nếu muốn giải thích cho người hỏi, ông không biết. Các câu trả lời sau đó xoay quanh ba ý: thời gian như dòng chảy, như cái khung chứa sự kiện, hoặc như cách tâm trí nối trước với sau.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tập này không có công thức vật lý nào. Mình chỉ muốn cùng bạn nhìn kỹ một thứ quen tới mức mình không bao giờ nhìn, cái thứ đang trôi qua ngay lúc bạn nghe những câu này.
Augustine và câu thú nhận nổi tiếng
Augustine thành Hippo sống vào cuối thế kỷ thứ tư, đầu thế kỷ thứ năm, ở Bắc Phi thuộc La Mã. Cuốn Tự thú của ông là một trong những cuốn tự truyện nội tâm sớm nhất, và quyển mười một dành gần trọn cho câu hỏi về thời gian.
Ông bắt đầu bằng một cái bẫy. Quá khứ thì đã không còn. Tương lai thì chưa có. Hiện tại thì nếu nó cứ mãi là hiện tại, không trôi về quá khứ, thì đó là vĩnh hằng chứ không phải thời gian. Vậy thời gian tồn tại ở đâu.
Lời đáp của Augustine rất đáng nghe. Ông cho rằng ba thì của thời gian thật ra sống trong tâm trí: quá khứ hiện diện như ký ức, tương lai hiện diện như sự chờ đợi, hiện tại hiện diện như sự chú tâm. Thời gian, theo ông, là một sự trải giãn của tâm hồn.
Thử nghĩ tới lúc bạn hát một câu hò quen. Trước khi hát, cả câu nằm trong sự chờ. Đang hát, phần đã hát lùi vào trí nhớ, phần chưa hát nằm trong sự chờ. Augustine dùng chính ví dụ đọc một bài thánh ca để nói đúng điều này.
Thời gian có tồn tại khi không có ai đo?
Câu trả lời của Augustine đặt thời gian rất gần với con người. Nhưng nhiều người phản đối: trước khi có loài người, sông vẫn chảy, núi vẫn mòn, vậy chẳng lẽ khi ấy không có thời gian.
Isaac Newton đi theo hướng ngược lại. Với ông, có một thời gian tuyệt đối trôi đều đặn, không phụ thuộc vào bất cứ thứ gì, như một cái khung lớn chứa mọi sự kiện. Leibniz thì cãi lại rằng thời gian chỉ là thứ tự của các sự kiện, không có sự kiện thì không có thời gian.
Vật lý thế kỷ hai mươi làm câu chuyện thêm lạ. Theo thuyết tương đối của Einstein, nhịp trôi của thời gian phụ thuộc vào tốc độ và lực hấp dẫn. Đồng hồ trên vệ tinh và đồng hồ dưới mặt đất chạy lệch nhau một chút, đủ để kỹ sư phải hiệu chỉnh.
Nhưng có một điều vật lý vẫn chưa giải thích trọn: cảm giác thời gian trôi, cái khoảnh khắc bây giờ đặc biệt mà mình đang sống. Đó là chỗ câu hỏi của Augustine vẫn còn nguyên.
Bóng câu qua cửa sổ: phương Đông nhìn thời gian
Người Việt hay nói đời người như bóng câu qua cửa sổ. Hình ảnh này có gốc từ sách Trang Tử, thiên Trí Bắc du, ví đời người giữa trời đất như con ngựa trắng chạy vụt qua khe hở.
Trong khi Augustine hỏi thời gian là gì, Trang Tử quan tâm tới thái độ: biết đời ngắn ngủi như vậy thì nên sống thế nào. Câu trả lời của ông nghiêng về chuyện thuận theo biến hoá, không bám víu.
Tư tưởng Phật giáo nhấn mạnh vô thường, mọi thứ sinh rồi diệt liên tục từng sát na. Điều đó không phải để bi quan, mà để thấy rằng bám chặt vào một khoảnh khắc là tự chuốc khổ.
Dân gian Việt thì sống với thời gian theo vòng: mùa vụ, Tết, rằm, giỗ. Thời gian không chỉ trôi thẳng đi mất, mà còn quay về, mỗi năm một lần, mang theo những người đã khuất về mâm cơm.
Vì sao càng lớn càng thấy thời gian trôi nhanh?
Hầu như ai cũng có cảm giác này. Hồi nhỏ một mùa hè dài như vô tận, giờ một năm trôi vèo. Giới nghiên cứu tâm lý có vài cách giải thích, dù chưa ai chốt hẳn.
Một cách giải thích gần với Augustine: mình đo thời gian đã qua bằng ký ức. Tuổi nhỏ, mọi thứ đều mới, mỗi ngày để lại nhiều dấu vết. Lớn lên, ngày nào cũng giống ngày nào, ký ức ít dấu mốc, nhìn lại thấy ngắn.
Nếu đúng vậy, thì có một cách khá đơn giản để kéo dài cảm giác thời gian: làm những việc mới. Đi một con đường khác về nhà, học nấu một món lạ, ghé một thị trấn chưa tới. Những ngày như thế để lại nhiều dấu hơn trong trí nhớ.
Điều thú vị là lúc đang trải qua, ngày mới lạ thường trôi nhanh, còn ngày chờ đợi chán chường thì lê thê. Nhưng khi nhìn lại, mọi thứ đảo ngược.
Sống với thời gian của mình
Nếu Augustine đúng rằng thời gian sống trong ký ức, sự chờ và sự chú tâm, thì cách mình chăm ba thứ đó cũng là cách mình sống với thời gian.
Ký ức có thể được nuôi bằng việc ghi lại, kể lại, xem lại ảnh cũ với người thân. Sự chờ đợi có thể được giữ cho lành bằng những kế hoạch vừa sức. Còn sự chú tâm thì cần nhất, vì nó là chỗ duy nhất mình thật sự đang sống.
Có một bài tập nhỏ: trong bữa cơm tối nay, thử để điện thoại ở phòng khác, và chú ý trọn vẹn vào mười phút đầu. Bạn có thể ngạc nhiên vì mười phút ấy dài và đầy hơn mình tưởng.
Câu hỏi mang theo cho tập này: nếu thời gian của bạn là một dải ký ức, bạn muốn tuần này để lại dấu vết gì trong đó?
Câu hỏi thường gặp
Augustine là ai?
Augustine thành Hippo là nhà thần học và triết gia sống ở Bắc Phi thuộc La Mã vào khoảng thế kỷ thứ tư và thứ năm. Cuốn Tự thú và cuốn Thành đô của Thiên Chúa của ông có ảnh hưởng rất lớn tới tư tưởng phương Tây.
Thời gian tuyệt đối của Newton là gì?
Đó là quan niệm cho rằng thời gian trôi đều đặn, giống nhau ở mọi nơi và không phụ thuộc vào vật chất hay chuyển động. Thuyết tương đối của Einstein về sau cho thấy quan niệm này không còn chính xác ở tốc độ rất cao hoặc trường hấp dẫn mạnh.
Câu đời người như bóng câu qua cửa sổ có nghĩa gì?
Câu này ví đời người ngắn ngủi như con ngựa trắng chạy vụt qua khe cửa. Hình ảnh có gốc từ sách Trang Tử và được người Việt dùng rộng rãi để nhắc trân trọng thời gian.
Vì sao chờ đợi làm thời gian dài ra?
Khi chờ, sự chú ý dồn vào chính dòng thời gian, mình đếm từng phút nên thấy nó chậm. Khi bận rộn với việc cuốn hút, sự chú ý dồn vào việc nên thời gian dường như trôi nhanh.
Triết học và vật lý ai trả lời đúng về thời gian?
Hai bên trả lời những câu hỏi khác nhau. Vật lý mô tả thời gian đo được vận hành ra sao, còn triết học hỏi về bản chất của thời gian và cảm giác thời gian trôi, nơi vật lý chưa giải thích trọn.
