Arthur Schopenhauer cho rằng đời người dao động như một con lắc giữa hai đầu: đau khổ khi ham muốn chưa được thoả, và chán chường khi ham muốn đã thoả. Đó là một trong những cái nhìn bi quan nhất của triết học phương Tây. Nhưng ông không dừng ở than thở, mà chỉ ra ba lối thoát đáng nghe: nghệ thuật, lòng thương người và sự bớt ham muốn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Bạn từng mong một thứ rất lâu, tiết kiệm cả năm, có được rồi thì sau vài tuần lại thấy bình thường, rồi bắt đầu mong thứ khác chưa? Nếu có, Schopenhauer có điều để nói với bạn.
Ý chí sống không bao giờ đủ
Schopenhauer là triết gia người Đức nửa đầu thế kỷ mười chín. Tác phẩm chính của ông là Thế giới như là ý chí và biểu tượng. Ông cho rằng phía sau mọi thứ ta thấy là một sức thúc đẩy mù quáng, ông gọi là ý chí, hay ý chí sống.
Trong con người, ý chí ấy hiện ra thành ham muốn: muốn ăn, muốn được yêu, muốn hơn người, muốn sống thêm. Ham muốn có trước, lý trí đến sau làm người phục vụ.
Điều cốt lõi là ý chí không bao giờ dừng. Thoả một ham muốn thì một ham muốn mới nổi lên. Nó giống người ăn mày được bố thí hôm nay để đói lại vào ngày mai, hình ảnh chính Schopenhauer dùng.
Mình không cần đồng ý hết với siêu hình học của ông để thấy phần mô tả này quen thuộc tới khó chịu.
Con lắc giữa khổ và chán
Từ đó Schopenhauer đưa ra hình ảnh nổi tiếng: đời người như con lắc, đung đưa qua lại giữa đau khổ và chán chường. Khi còn thiếu, ta khổ vì thiếu. Khi đủ rồi, ta không thấy vui lâu, mà rơi vào trống rỗng.
Hãy nghĩ tới một người làm việc vất vả cả đời để mua căn nhà. Những năm chưa mua được là những năm căng thẳng. Mua được rồi, vui vài tháng, rồi căn nhà thành chuyện bình thường, và một nỗi trống len vào.
Ông cho rằng chán chường là bằng chứng rằng bản thân sự sống không có giá trị tự thân, nếu không thì chỉ cần được sống đã đủ làm ta thoả.
Nhiều người thấy kết luận này quá nặng. Nhưng phần quan sát thì rất khó bác: niềm vui khi đạt được thường ngắn hơn ta tưởng, và ta thích nghi với điều tốt rất nhanh.
Lối thoát thứ nhất: nghệ thuật
Schopenhauer cho rằng khi ta thật sự đắm mình vào một tác phẩm nghệ thuật, ta tạm thoát khỏi vòng ham muốn. Trong vài phút nghe một bản nhạc hay, ta không muốn gì, không sợ gì, chỉ ngắm.
Ông đặt âm nhạc lên cao nhất, vì theo ông âm nhạc không mô tả thế giới mà trực tiếp nói lên chính ý chí, nên chạm vào ta sâu hơn mọi nghệ thuật khác.
Người Việt có thể hiểu điều này qua một đêm nghe ca trù, một buổi ngồi nghe tiếng đàn bầu. Những lúc ấy, lo toan thường ngày như lùi ra xa.
Lối thoát này ngắn ngủi, ông thừa nhận. Nhưng nó cho thấy có những khoảnh khắc ta đứng ngoài con lắc.
Lối thoát thứ hai và thứ ba: lòng thương và buông bớt
Lối thoát thứ hai là lòng thương. Schopenhauer cho rằng nền tảng của đạo đức là lòng trắc ẩn, khả năng cảm được nỗi khổ của người khác như của mình. Khi đó, bức tường giữa mình và người kia mỏng đi, và cái ý chí ích kỷ bớt chi phối.
Lối thoát thứ ba sâu hơn: tự nguyện làm yếu ý chí, bớt ham muốn, sống khổ hạnh. Ông nói rõ rằng ông thấy điều này ở các bậc thánh nhân của nhiều truyền thống, và đặc biệt ngưỡng mộ các Upanishad của Ấn Độ và giáo lý Phật giáo mà ông được đọc qua bản dịch thời ấy.
Phần lớn chúng ta không định sống khổ hạnh. Nhưng bài học nhẹ hơn vẫn dùng được: mỗi ham muốn mới đều nên được hỏi lại, vì có được nó chưa chắc làm mình yên.
Chú ý rằng cả ba lối thoát đều có chung một hướng: bớt chú tâm vào cái bản ngã đang thèm muốn của mình. Nghe lạ là một triết gia bi quan nhất lại kết thúc ở một chỗ khá gần với lời dạy của nhiều bậc hiền triết phương Đông.
Nghe Schopenhauer mà không bi quan theo
Bạn không cần tin đời là khổ để học được từ ông. Phần mô tả về con lắc là lời cảnh báo hữu ích: đừng đặt hết hy vọng vào việc đạt được một thứ, vì niềm vui đạt được sẽ phai.
Cách dùng thực tế là chuyển bớt sức từ có được sang làm và cảm. Thay vì dồn hết vào mua thêm, dành thời gian cho nghệ thuật, cho người khác, cho những việc ta thích tự thân.
Và nếu nỗi chán chường trở thành thường trực, kéo theo mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, đó là lúc nên gặp bác sĩ, vì đôi khi điều Schopenhauer gọi là bản chất cuộc đời lại là một bệnh có thể chữa.
Câu hỏi mang theo: thứ gần nhất bạn mong mỏi rồi có được, nó đã vui trong bao lâu, và điều gì kéo dài niềm vui ấy hơn cả?
Câu hỏi thường gặp
Schopenhauer là ai?
Arthur Schopenhauer là triết gia người Đức sống từ cuối thế kỷ mười tám tới giữa thế kỷ mười chín. Tác phẩm chính của ông là Thế giới như là ý chí và biểu tượng, nổi tiếng với cái nhìn bi quan về đời sống.
Ý chí trong triết học Schopenhauer là gì?
Đó là một sức thúc đẩy mù quáng mà ông cho là bản chất bên trong của mọi thứ. Trong con người, nó biểu hiện thành ham muốn không bao giờ thoả trọn.
Schopenhauer có chịu ảnh hưởng Phật giáo không?
Có. Ông là một trong những triết gia phương Tây đầu tiên nghiêm túc đọc và ngưỡng mộ các văn bản Ấn Độ và Phật giáo qua những bản dịch thời ấy, và thấy chúng gần với nhiều ý của mình.
Vì sao đạt được điều mong ước rồi lại nhanh chán?
Một phần vì con người thích nghi rất nhanh với điều mới, nên điều tốt sớm trở thành bình thường. Schopenhauer giải thích bằng việc ý chí không bao giờ dừng, thoả ham muốn này thì ham muốn khác lại đến.
Chủ nghĩa bi quan có ích gì không?
Nó giúp mình bớt ảo tưởng rằng có được một thứ nào đó sẽ giải quyết mọi chuyện. Khi kỳ vọng thực tế hơn, mình dễ trân trọng những gì đang có và ít thất vọng hơn.
