Hạnh phúc có hai nghĩa mà ta hay trộn vào nhau: một là cảm giác dễ chịu trong từng lúc, hai là một đời sống tốt, được sống trọn với khả năng và phẩm chất của mình. Aristotle cho rằng nghĩa thứ hai mới là hạnh phúc đúng nghĩa, và nó được đo bằng cả một đời chứ không phải bằng một buổi chiều vui. Hai nghĩa này thường đi cùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Khi ai đó hỏi bạn có hạnh phúc không, bạn sẽ trả lời theo nghĩa nào: hôm nay mình thấy vui không, hay đời mình đang đi đúng hướng không. Tập này bắt đầu từ chỗ khác nhau đó.
Hai nghĩa của một chữ
Người Hy Lạp cổ có hai chữ mà tiếng Việt hay dịch chung là hạnh phúc. Một chữ chỉ khoái cảm, sự dễ chịu. Chữ kia là eudaimonia, nghĩa gốc là có một vị thần hộ mệnh tốt, về sau được hiểu là sống tốt, sống thịnh vượng như một con người.
Khác biệt dễ thấy qua một ví dụ. Một người mẹ thức trắng đêm chăm con ốm. Tối hôm đó chẳng có gì dễ chịu. Nhưng hỏi bà có hối tiếc không, có thấy đời mình vô nghĩa không, thường bà sẽ lắc đầu.
Theo nghĩa thứ nhất, đêm ấy bà không hạnh phúc. Theo nghĩa thứ hai, đêm ấy là một phần của một đời sống rất đáng sống.
Phần lớn sự bối rối về hạnh phúc đến từ việc dùng thước đo của nghĩa thứ nhất để chấm điểm cho nghĩa thứ hai.
Aristotle: hạnh phúc là hoạt động, không phải trạng thái
Trong cuốn Đạo đức học Nicomachus, Aristotle cho rằng hạnh phúc là hoạt động của tâm hồn phù hợp với đức hạnh, trong một đời trọn vẹn. Chữ quan trọng là hoạt động: hạnh phúc là làm, không phải là có.
Ông lập luận rằng mỗi vật có một chức năng riêng, và nó tốt khi làm tốt chức năng đó. Người thổi sáo tốt là người thổi hay. Con người có khả năng suy nghĩ và sống có đạo đức, nên con người tốt là người sống trọn những khả năng ấy.
Từ đó ông có câu nổi tiếng: một con én không làm nên mùa xuân, một ngày cũng không. Một ngày vui hay một thời gian ngắn không làm một người hạnh phúc.
Cách nhìn này nghe nghiêm, nhưng nó có một điều an ủi: hạnh phúc không phụ thuộc hoàn toàn vào việc hôm nay mình thấy thế nào. Nó nằm ở việc mình đang sống ra sao.
Vì sao người thợ giỏi thường hài lòng?
Hãy nghĩ tới một ông thợ mộc già trong làng nghề. Mỗi sáng ông bào gỗ, đục mộng, lắp một cái tủ. Công việc mệt, lương không cao, nhưng nhìn ông làm, bạn thấy một sự bằng lòng rất khó tả.
Theo Aristotle, đó là vì ông đang dùng trọn một năng lực mà ông đã rèn cả đời. Mỗi đường bào chính xác là một lần năng lực đó được thực hiện. Niềm vui ở đây không phải phần thưởng sau khi xong việc, nó nằm ngay trong lúc làm.
Đây cũng là lý do nhiều người về hưu thấy hụt hẫng dù được nghỉ ngơi thoải mái. Họ mất cảm giác dễ chịu không nhiều, mà mất chỗ để dùng năng lực của mình.
Bài học thực tế là: muốn hạnh phúc theo nghĩa sâu, hãy có ít nhất một việc mà mình làm ngày càng giỏi hơn, dù là nấu ăn, trồng rau hay đánh đàn.
Hoàn cảnh có quyết định hạnh phúc không?
Aristotle không ngây thơ. Ông thừa nhận rằng hạnh phúc cần một số điều kiện bên ngoài: sức khoẻ tối thiểu, bạn bè, đủ ăn đủ mặc. Người mất hết con cái trong tai hoạ khó mà được gọi là hạnh phúc trọn vẹn.
Ông còn nhắc câu chuyện của Solon, nhà lập pháp Athens, rằng đừng gọi ai là hạnh phúc khi họ chưa đi hết cuộc đời, vì vận may có thể đổi.
Điều này khác với cách nhìn của các nhà Khắc kỷ về sau, những người cho rằng đức hạnh tự nó đủ cho hạnh phúc, mọi thứ bên ngoài đều không quan trọng. Aristotle đứng ở giữa: đức hạnh là chính, nhưng hoàn cảnh vẫn có phần.
Cách nhìn ở giữa này có lẽ trung thực hơn với đời. Mình không điều khiển được mọi thứ, nhưng phần lớn hạnh phúc theo nghĩa sâu vẫn nằm trong cách mình sống.
Nuôi cả hai loại hạnh phúc
Không cần chọn một trong hai. Cảm giác dễ chịu là thứ đáng quý, một bát phở nóng sáng mùa đông, một buổi chiều ngồi với bạn cũ. Coi thường nó là khắc khổ không cần thiết.
Nhưng nếu chỉ chạy theo cảm giác dễ chịu, đời sống dễ thành một chuỗi việc giải trí rời rạc, vui từng lúc mà nhìn lại thấy trống.
Một bài tập: cuối mỗi tuần, hỏi hai câu. Tuần này mình có những lúc dễ chịu nào. Và tuần này mình đã sống thế nào với khả năng và giá trị của mình. Nếu một trong hai câu trả lời trống, đó là chỗ cần chăm.
Câu hỏi mang theo: nếu nhìn lại đời bạn khi đã già, bạn muốn được nhớ tới vì những lúc bạn vui, hay vì cách bạn đã sống?
Câu hỏi thường gặp
Eudaimonia nghĩa là gì?
Eudaimonia là từ Hy Lạp thường dịch là hạnh phúc hoặc sống thịnh vượng. Với Aristotle, nó chỉ một đời sống tốt, trong đó con người phát huy trọn khả năng suy nghĩ và đạo đức của mình.
Câu một con én không làm nên mùa xuân của ai?
Ý này có trong Đạo đức học Nicomachus của Aristotle, dùng để nói một ngày vui hay một thời gian ngắn không làm nên hạnh phúc trọn đời. Câu tương tự cũng thành tục ngữ ở nhiều nước, kể cả Việt Nam.
Hạnh phúc có phải là luôn vui vẻ không?
Không. Theo nghĩa sâu, một đời sống hạnh phúc vẫn có buồn, có mệt, có mất mát. Điều làm nên hạnh phúc là cách mình sống qua những điều đó chứ không phải việc tránh hết chúng.
Vì sao về hưu nhiều người thấy hụt hẫng?
Một lý do là họ mất đi chỗ để dùng năng lực và cảm giác mình có ích, những thứ Aristotle coi là cốt lõi của hạnh phúc. Tìm một việc mới để rèn và để giúp người khác thường giúp họ lấy lại sự cân bằng.
Aristotle khác các nhà Khắc kỷ thế nào về hạnh phúc?
Aristotle cho rằng hạnh phúc cần đức hạnh và cả một số điều kiện bên ngoài như sức khoẻ, bạn bè. Các nhà Khắc kỷ cho rằng đức hạnh tự nó đã đủ, những thứ bên ngoài không quyết định hạnh phúc.
