Marcus Aurelius, hoàng đế La Mã, viết trong sổ tay riêng rằng dù sống ba nghìn năm hay ba vạn năm, mỗi người cũng chỉ sống và chỉ có thể mất đúng khoảnh khắc hiện tại, vì quá khứ đã qua và tương lai chưa tới. Truyền thống Thiền dạy một điều rất gần: đi thì biết mình đang đi, uống trà thì biết mình đang uống trà. Hai truyền thống cách nhau cả nửa vòng trái đất cùng chỉ một điều: hiện tại là chỗ duy nhất mình thật sự sống.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nếu bạn đang nghe tập này trong lúc làm việc khác, cũng không sao. Nhưng có lẽ thử dừng tay một chút, vì tập này nói đúng về chuyện ấy.
Sổ tay của một hoàng đế
Marcus Aurelius trị vì đế quốc La Mã vào thế kỷ thứ hai, một thời kỳ đầy chiến tranh và dịch bệnh. Giữa những chiến dịch ở biên giới, ông viết những ghi chép riêng cho chính mình bằng tiếng Hy Lạp, về sau được biết tới với tên Suy ngẫm.
Đó không phải sách viết cho ai đọc. Đó là một người quyền lực nhất thế giới thời ấy tự nhắc mình sống cho tử tế, kiên nhẫn, không oán giận, theo lời dạy của các nhà Khắc kỷ.
Một trong những điều ông tự nhắc nhiều nhất là hiện tại. Ông viết rằng người sống lâu nhất và người chết sớm nhất mất đi cùng một thứ, vì cái mà mỗi người bị lấy đi chỉ là khoảnh khắc hiện tại, thứ duy nhất họ có.
Không ai mất được quá khứ hay tương lai, vì không ai thật sự có chúng. Thứ mình có chỉ là bây giờ.
Đi thì biết mình đang đi
Ở phương Đông, kinh Niệm xứ trong truyền thống Phật giáo dạy người tu tập quán sát thân và tâm: khi đi biết mình đang đi, khi đứng biết mình đang đứng, khi ngồi biết mình đang ngồi.
Nghe đơn giản tới mức thừa, nhưng thử để ý một ngày thường: bao lần mình ăn mà đầu nghĩ chuyện công ty, đi đường mà đầu lo chuyện hôm qua, ngồi với con mà tay lướt điện thoại.
Thiền gọi sự có mặt trọn vẹn ấy là chánh niệm. Các thiền sư Việt Nam qua nhiều đời đã dạy điều này bằng những việc rất đời: rửa bát để rửa bát, quét sân để quét sân.
Chỗ gặp nhau với Marcus Aurelius rất rõ: cả hai đều nói tâm trí hay chạy về quá khứ hoặc lao tới tương lai, và đời sống thật thì nằm ở chỗ tâm trí hay bỏ trống nhất.
Vì sao tâm trí cứ chạy đi?
Có lý do để tâm trí chạy. Nhớ quá khứ giúp mình rút kinh nghiệm. Nghĩ tới tương lai giúp mình chuẩn bị. Một con người không bao giờ nghĩ về ngày mai sẽ rất khó sống.
Vấn đề là khi suy nghĩ về quá khứ thành day dứt không dứt, và suy nghĩ về tương lai thành lo âu không dừng. Marcus Aurelius tự nhắc mình đừng để hình dung về cả một đời phía trước đè nặng lên bây giờ; chỉ cần hỏi việc trước mắt có gì không chịu nổi.
Thường câu trả lời là không. Cái làm mình nặng nề là cả chuỗi tưởng tượng về những ngày sau, chứ không phải chính việc đang làm.
Người Việt hay khuyên nhau ăn từng miếng, đi từng bước. Làm xong việc hôm nay, ngày mai tính chuyện ngày mai. Người leo núi Fansipan lần đầu thường được dặn đừng ngước nhìn đỉnh quá nhiều, chỉ nhìn bậc đá trước mặt; nhìn đỉnh thì nản, nhìn bậc thì đi được.
Sống trong hiện tại không có nghĩa là gì
Có một cách hiểu sai cần tránh: sống trong hiện tại không có nghĩa là bỏ mặc tương lai, tiêu hết tiền vì chỉ có hôm nay. Marcus Aurelius vẫn lo việc nước, vẫn lập kế hoạch cho chiến dịch.
Ý của cả Khắc kỷ lẫn Thiền là: khi lập kế hoạch thì lập kế hoạch trọn vẹn, như một việc của hiện tại. Không phải lập xong rồi cứ lo mãi về nó suốt ngày.
Sống trong hiện tại cũng không có nghĩa là lúc nào cũng phải thấy bình an. Có những hiện tại rất khó chịu: đau ốm, mất mát. Có mặt trong hiện tại lúc ấy là nhận ra nỗi khó chịu, không trốn, không thêm vào.
Đó là một kỹ năng tập được, chứ không phải một trạng thái tự nhiên có. Và như mọi kỹ năng, nó tiến từ từ.
Tập có mặt trong một ngày thường
Chọn một việc lặp lại mỗi ngày, như uống chén trà sáng hay đánh răng, và làm nó trọn vẹn: chỉ việc ấy, chú ý từng cảm giác, không điện thoại, không nghĩ việc khác.
Khi thấy mình lo về chuyện tương lai, thử hỏi câu của Marcus Aurelius: ngay lúc này, có điều gì không chịu nổi không. Nếu không, quay về với việc đang làm.
Và trong những lúc ở cạnh người thân, hãy có mặt thật sự. Đó là món quà mà không thứ gì thay được, và cũng là thứ mình sẽ tiếc nhất nếu đã bỏ lỡ.
Câu hỏi mang theo: ngay lúc nghe tới câu này, bạn đang ở đâu, và bạn có thật sự đang ở đó không?
Câu hỏi thường gặp
Marcus Aurelius là ai?
Marcus Aurelius là hoàng đế La Mã thế kỷ thứ hai và là một nhà Khắc kỷ. Những ghi chép riêng của ông, nay gọi là Suy ngẫm, là một trong những tác phẩm triết học được đọc nhiều nhất của phương Tây.
Chánh niệm là gì?
Chánh niệm là sự có mặt trọn vẹn, biết rõ những gì đang diễn ra trong thân và tâm ở hiện tại mà không phán xét. Đây là một phần của Bát chánh đạo trong Phật giáo và ngày nay được nhiều người thực hành.
Sống trong hiện tại có nghĩa là không lo cho tương lai không?
Không. Sống trong hiện tại nghĩa là làm trọn vẹn việc đang làm, kể cả việc lập kế hoạch, nhưng không để lo âu về tương lai chiếm hết tâm trí. Chuẩn bị cho tương lai vẫn là việc cần thiết.
Vì sao khó tập trung vào hiện tại?
Tâm trí con người có xu hướng tự nhiên nhớ lại và dự tính, điều này giúp sinh tồn nhưng cũng dễ thành day dứt và lo âu. Các thiết bị liên tục gây xao nhãng làm việc tập trung càng khó hơn.
Bắt đầu tập chánh niệm thế nào?
Có thể bắt đầu bằng vài phút mỗi ngày chú ý vào hơi thở, hoặc làm trọn vẹn một việc lặp lại như uống trà, rửa bát. Điều quan trọng là đều đặn, không cần lâu.
