Làm việc để sống hay sống để làm việc là câu hỏi mà các triết gia trả lời khác nhau. Aristotle cho rằng ta làm việc để có được thời gian rảnh, như người ta đánh trận để có hoà bình; Bertrand Russell từng viết một bài ca ngợi sự nhàn rỗi. Nhưng Khổng Tử cũng nói biết không bằng thích, thích không bằng vui, như thể việc mình vui làm thì chẳng cần tách khỏi đời sống. Có lẽ câu trả lời nằm ở chỗ tìm được việc mình thấy đáng làm, đồng thời giữ cho đời mình có chỗ ngoài công việc.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Người Việt nổi tiếng chăm chỉ, nhiều người coi nghỉ ngơi gần như là lười. Tập này mình đặt cái chăm chỉ ấy lên bàn và hỏi nó phục vụ điều gì.
Aristotle: bận rộn để được nhàn
Trong Đạo đức học Nicomachus, Aristotle viết rằng ta bận rộn để được nhàn, cũng như ta đánh trận để có hoà bình. Chữ nhàn trong tiếng Hy Lạp là scholē, về sau thành gốc của chữ trường học trong nhiều thứ tiếng phương Tây.
Với ông, nhàn không phải là nằm không. Nhàn là thời gian được làm những việc có giá trị tự thân: suy nghĩ, học hỏi, trò chuyện với bạn bè, tham gia việc chung của cộng đồng.
Công việc kiếm sống, theo ông, là phương tiện. Nó cần, nhưng không phải là mục đích của đời người. Một đời chỉ có làm để kiếm thì giống một cuộc chiến không bao giờ đi tới hoà bình.
Dĩ nhiên Aristotle sống trong một xã hội nơi công việc nặng nhọc do nô lệ gánh, và ông ít nghĩ tới họ. Đó là giới hạn lớn của ông, và mình nên đọc ông với ý thức ấy.
Russell và lời ca ngợi sự nhàn rỗi
Năm một nghìn chín trăm ba mươi hai, triết gia người Anh Bertrand Russell viết bài tiểu luận Ca ngợi sự nhàn rỗi. Ông cho rằng niềm tin công việc tự nó là đức hạnh đã gây ra nhiều điều tai hại.
Ông lập luận rằng với máy móc hiện đại, xã hội có thể để mọi người làm ít giờ hơn nhiều mà vẫn đủ sống. Thời gian còn lại dành cho học hỏi, nghệ thuật, vui chơi, những thứ làm đời người phong phú.
Russell nói thêm một điều thú vị: nhàn rỗi không làm người ta hư, mà mệt mỏi quá mới làm người ta chỉ muốn những thú vui thụ động. Người kiệt sức sau mười hai giờ làm việc chỉ còn sức nằm xem tivi.
Gần một thế kỷ sau, ý ấy vẫn đáng suy nghĩ. Máy móc làm được nhiều hơn, mà nhiều người lại làm việc nhiều giờ hơn.
Khổng Tử: biết không bằng thích, thích không bằng vui
Ở phương Đông, Khổng Tử có một câu rất hợp với chuyện công việc: biết nó không bằng thích nó, thích nó không bằng vui với nó.
Ông nói về việc học đạo, nhưng áp vào nghề nghiệp cũng đúng. Người chỉ biết làm thì làm vì phải làm. Người thích làm thì làm có hứng. Người vui với việc thì làm như đang sống, công việc không còn tách khỏi đời.
Ai từng gặp một bà bán xôi đã bán bốn chục năm mà vẫn tỉ mỉ gói từng nắm, vẫn hỏi han khách quen, sẽ hiểu chữ vui ấy. Với bà, việc bán xôi không phải thứ chịu đựng để chờ tới lúc được sống.
Đây là chỗ câu hỏi làm việc để sống hay sống để làm việc tự tan đi: khi việc có ý nghĩa và vừa sức, làm việc chính là một phần của sống.
Khi công việc nuốt hết đời sống
Nhưng không phải ai cũng có công việc mình vui. Nhiều người làm để nuôi gia đình, và đó là một lựa chọn đáng trọng. Có phẩm giá lớn trong việc chịu khó vì người mình thương.
Vấn đề nảy sinh khi công việc chiếm hết mọi chỗ: không còn thời gian cho con, cho cha mẹ, cho sức khoẻ, cho chính mình. Lúc ấy, như Aristotle nói, chiến tranh đã quên mất mục đích hoà bình của nó.
Một dấu hiệu dễ thấy là khi được nghỉ mà không biết làm gì, thấy bứt rứt, tội lỗi. Đó là khi công việc đã thành bản sắc duy nhất của mình.
Và cơ thể có giới hạn của nó. Làm việc kiệt sức kéo dài có thể gây hại thật cho sức khoẻ thể chất lẫn tinh thần; khi thấy dấu hiệu ấy, nên giảm tải và gặp bác sĩ.
Tìm chỗ đứng của công việc trong đời
Có lẽ nên đặt câu hỏi khác đi: công việc của mình đang phục vụ đời sống nào. Nếu nó nuôi một gia đình ấm, một sức khoẻ tốt, một vài niềm vui riêng, thì nó đang làm đúng việc của nó.
Nếu có thể, hãy tìm trong công việc một phần mình vui, như Khổng Tử nói: một kỹ năng mình thích mài giũa, một khách hàng mình quý, một đồng nghiệp mình học được nhiều.
Và giữ cho mình một chút nhàn theo nghĩa của Aristotle: thời gian làm những việc không để kiếm gì, chỉ vì chúng đáng làm.
Câu hỏi mang theo: nếu ngày mai không cần kiếm tiền nữa, bạn sẽ dành thời gian cho điều gì, và có cách nào bắt đầu một phần nhỏ của nó ngay bây giờ không?
Câu hỏi thường gặp
Aristotle nói gì về công việc và thời gian rảnh?
Aristotle cho rằng ta bận rộn để được nhàn, như đánh trận để có hoà bình. Với ông, thời gian nhàn là để làm những việc có giá trị tự thân như học hỏi, suy nghĩ và chăm lo việc chung.
Bài Ca ngợi sự nhàn rỗi của Russell nói gì?
Bài tiểu luận năm một nghìn chín trăm ba mươi hai của Bertrand Russell cho rằng xã hội đề cao công việc quá mức, và với máy móc hiện đại, con người có thể làm ít giờ hơn để dành thời gian cho những điều làm đời sống phong phú.
Câu biết không bằng thích, thích không bằng vui ở đâu?
Câu này nằm trong Luận Ngữ, Khổng Tử nói về việc học đạo. Nó thường được dùng để nói rằng vui với việc mình làm là mức cao nhất của sự gắn bó.
Nghỉ ngơi có phải là lười biếng không?
Không. Nghỉ ngơi giúp cơ thể và tinh thần hồi phục, và theo nhiều triết gia, thời gian nhàn rỗi có ý nghĩa là phần quan trọng của một đời sống tốt. Lười là trốn tránh việc nên làm, khác với nghỉ ngơi có chủ đích.
Làm sao biết mình đang làm việc quá sức?
Một số dấu hiệu là mệt mỏi kéo dài dù đã ngủ, cáu gắt, mất hứng thú với mọi thứ và không còn thời gian cho gia đình hay sức khoẻ. Khi gặp những dấu hiệu này, nên giảm tải và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
