Seneca viết rằng không phải ta có ít thời gian để sống, mà ta phung phí quá nhiều; đời người đủ dài, và đủ để làm những điều lớn, nếu biết dùng nó cho trọn. Người ta giữ đất, giữ tiền rất chặt, ai lấn một tấc ranh là cãi nhau, nhưng lại để người khác lấy thời gian của mình một cách dễ dàng, và chỉ khi sắp hết mới thấy nó quý. Gần hai nghìn năm sau, lời ấy vẫn trúng như viết cho thời mình.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ai cũng than không có thời gian. Tập này mình nghe một chính khách La Mã giàu có, bận rộn bậc nhất thời ấy, nói rằng chuyện thiếu thời gian phần lớn là chuyện tự mình làm ra.
Một bức thư gửi người bạn bận rộn
Lucius Annaeus Seneca là triết gia Khắc kỷ, nhà văn và chính khách La Mã thế kỷ thứ nhất. Ông từng là thầy dạy và cố vấn của hoàng đế Nero, giàu có và quyền thế, nên ông viết về sự bận rộn từ chính trải nghiệm.
Tiểu luận Bàn về sự ngắn ngủi của đời người được viết dưới dạng thư gửi một người bạn tên Paulinus, một quan chức lo việc cung cấp lương thực cho thành Rome, công việc nặng nề không lúc nào ngơi.
Seneca mở đầu bằng việc đáp lại lời than quen thuộc rằng đời người quá ngắn. Ông nói: không phải ta được trao ít thời gian, mà ta để mất nhiều. Đời đủ dài, và được trao đủ rộng rãi cho những việc lớn nhất, nếu tất cả được dùng tốt.
Ông so sánh: của cải lớn mà rơi vào tay kẻ phung phí thì tan nhanh, của cải nhỏ mà vào tay người khéo giữ thì lớn lên. Thời gian cũng vậy.
Giữ của chặt, thả thời gian lỏng
Một quan sát sắc của Seneca: không ai chịu để người khác chiếm đất của mình, chỉ một chút tranh chấp ranh giới là đã ra toà. Nhưng ai cũng để người khác lấn vào đời mình, thậm chí còn tự mời họ vào.
Ông nói người ta keo kiệt với tiền bạc mà hào phóng nhất với đúng thứ đáng keo kiệt nhất là thời gian. Tiền mất còn kiếm lại được, thời gian thì không ai trả lại.
Thử nghĩ tới một ngày bình thường: bao nhiêu phút cho những cuộc họp không cần thiết, bao nhiêu cho việc lướt xem những thứ mình không nhớ nổi, bao nhiêu cho những cuộc trò chuyện mình không muốn mà ngại từ chối.
Seneca không bảo sống ích kỷ, không giúp ai. Ông chỉ bảo hãy biết mình đang trao thời gian cho ai, cho việc gì, và trao có chủ ý.
Bận rộn không phải là đang sống
Seneca dành nhiều trang để chê những người bận rộn, những người lúc nào cũng tất bật mà không biết mình bận vì cái gì. Họ lo việc của người khác, chạy theo tiếng tăm, chờ đợi ngày mai, mà không sống ngày hôm nay.
Ông viết rằng những người bận rộn thường hoãn sống: đợi về hưu sẽ nghỉ ngơi, đợi xong việc này sẽ đi chơi, đợi con lớn sẽ đọc sách. Nhưng ai bảo đảm được mình sẽ sống tới lúc ấy.
Câu ấy rất gần với nhiều người Việt hôm nay: làm quần quật mười năm để mua nhà, định bụng mua xong sẽ thong thả, rồi có nhà lại lo trả nợ, rồi lo cho con học, rồi lo cưới vợ cho con.
Seneca không chống lại làm việc chăm. Ông chống lại việc để cả đời trôi đi trong chờ đợi một lúc nào đó mới bắt đầu sống.
Những người thật sự sống
Vậy ai là người thật sự sống. Seneca trả lời: những người dành thời gian cho sự khôn ngoan, cho việc học hỏi, cho việc suy nghĩ về điều quan trọng. Ông nói chỉ họ mới thật sự có thời gian.
Ông có một ý rất đẹp: người đọc sách của các bậc hiền triết xưa là người mở rộng đời mình ra hàng nghìn năm. Họ được trò chuyện với Socrates, tranh luận với Epicurus, sống thêm biết bao đời sống khác.
Không cần thành triết gia mới làm được. Mỗi ngày dành ra một khoảng để làm điều mình thật sự quý, đọc một chương sách, trò chuyện thật lòng với một người, dạy con một điều, đó là những phút được sống chứ không chỉ trôi qua.
Seneca cũng nhắc rằng quá khứ là phần chắc chắn của đời, không ai lấy được. Người sống tốt nhìn lại thấy đầy, người bận rộn nhìn lại thấy trống.
Thử làm một cuộc kiểm kê thời gian
Một cách dùng Seneca rất thực tế: trong một tuần, ghi lại mình dùng thời gian thế nào, rồi đọc lại như kiểm kê tài sản. Phần nào đi đúng nơi mình muốn, phần nào bị rỉ ra.
Rồi chọn một chỗ rỉ để bịt. Có thể là từ chối một lời mời không cần thiết, tắt thông báo điện thoại trong bữa tối, hay đi ngủ sớm hơn để có buổi sáng cho riêng mình.
Và dừng chờ đợi một lúc nào đó mới bắt đầu sống. Nếu có điều gì bạn định làm khi rảnh, hãy thử làm một phần nhỏ của nó ngay trong tuần này.
Câu hỏi mang theo: nếu thời gian là tài sản, tuần vừa rồi bạn đã cho ai vay nhiều nhất mà không hề định cho?
Câu hỏi thường gặp
Seneca là ai?
Seneca là triết gia Khắc kỷ, nhà văn và chính khách La Mã thế kỷ thứ nhất, từng là thầy và cố vấn của hoàng đế Nero. Ông để lại nhiều thư và tiểu luận về đạo đức, trong đó có Bàn về sự ngắn ngủi của đời người.
Bàn về sự ngắn ngủi của đời người nói gì?
Tiểu luận cho rằng đời người không ngắn, mà ta làm nó ngắn bằng cách phung phí thời gian vào những việc không đáng. Seneca khuyên dùng thời gian có chủ ý và dành nó cho sự khôn ngoan.
Chủ nghĩa Khắc kỷ nhìn thời gian thế nào?
Các nhà Khắc kỷ coi thời gian là thứ thật sự thuộc về mình, cần được trân trọng và dùng cho điều đúng. Họ nhấn mạnh sống trọn hiện tại thay vì trì hoãn hay lo lắng về tương lai.
Làm sao biết mình đang phung phí thời gian?
Ghi lại cách dùng thời gian trong vài ngày rồi đối chiếu với những điều mình nói là quan trọng. Khoảng cách giữa hai thứ ấy cho thấy thời gian đang rỉ ra ở đâu.
Bận rộn có phải là xấu không?
Không. Seneca không chê làm việc chăm, mà chê sự bận rộn không mục đích và việc trì hoãn sống tới một ngày nào đó. Bận rộn vì điều mình quý là một đời sống đầy đặn.
