Câu hỏi đạo đức về loài vật, theo Jeremy Bentham, không phải là chúng có biết suy nghĩ hay biết nói không, mà là chúng có đau khổ được không. Ngày nay hầu hết triết gia và người bình thường đồng ý rằng gây đau đớn vô cớ cho loài vật là sai. Còn ăn thịt, nuôi nhốt, thí nghiệm trên chúng tới mức nào là chấp nhận được thì vẫn là cuộc tranh luận rất sống.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nhà bạn có thể có một con chó giữ nhà, một con mèo bắt chuột, hay một chuồng gà sau bếp. Tập này mình hỏi: giữa mình và chúng có những ràng buộc đạo đức nào.
Descartes và hình ảnh con vật như cỗ máy
Thế kỷ mười bảy, René Descartes cho rằng con vật vận hành như những cỗ máy tinh vi. Theo cách hiểu phổ biến về ông, tiếng kêu của con vật khi bị đánh giống tiếng kêu của một cái máy bị va, không có ai bên trong cảm thấy đau.
Giới nghiên cứu vẫn bàn Descartes có thật sự nghĩ con vật hoàn toàn không cảm giác không, nhưng ý tưởng cỗ máy đã có ảnh hưởng lớn tới cách người ta đối xử với loài vật thời ấy.
Người nuôi chó mèo ngày nay nghe chắc thấy lạ. Con chó vẫy đuôi khi mình về, rên rỉ khi bị thương, trốn dưới gầm giường khi có tiếng pháo. Khó mà tin không có ai ở bên trong.
Khoa học hiện đại cũng nghiêng hẳn về phía cho rằng nhiều loài vật, nhất là động vật có vú và chim, có khả năng cảm thấy đau và sợ, với hệ thần kinh khá giống người ở những phần liên quan.
Bentham: chúng có đau khổ được không?
Cuối thế kỷ mười tám, Jeremy Bentham viết một chú thích về sau trở nên rất nổi tiếng. Ông nói câu hỏi không phải là chúng có lý trí không, cũng không phải chúng có nói được không, mà là chúng có đau khổ được không.
Ý của Bentham đi thẳng vào lõi: nếu đạo đức là chuyện giảm đau khổ, thì mọi sinh vật biết đau đều đáng được tính tới. Đường ranh giới không nằm ở chỗ biết nói hay không, mà ở chỗ có cảm giác hay không.
Ông so sánh với chuyện màu da: từng có thời người ta dùng màu da để gạt một số người ra ngoài vòng quan tâm, và Bentham cho rằng gạt loài vật ra chỉ vì chúng có bốn chân cũng là một ranh giới tuỳ tiện tương tự.
Kant thì đi đường khác. Ông cho rằng con người không có nghĩa vụ trực tiếp với loài vật, nhưng tàn ác với chúng làm chai lòng trắc ẩn, và người tàn nhẫn với vật dễ tàn nhẫn với người. Kết luận thực tế của hai ông gần nhau hơn lý do.
Tư tưởng phương Đông và giới không sát sinh
Trong Phật giáo, giới đầu tiên của người tu tại gia là không sát sinh, và nó áp dụng cho mọi loài có cảm giác, không riêng con người. Lý do gắn với lòng từ bi và ý niệm muôn loài đều sợ khổ, đều quý mạng sống.
Ở Việt Nam, nhiều gia đình ăn chay ngày rằm, mùng một, hay phóng sinh dịp lễ. Dù không ăn chay hoàn toàn, việc dành ra những ngày ấy cho thấy một ý thức rằng mạng sống loài vật không phải vô giá trị.
Mạnh Tử kể chuyện vua Tề thấy con trâu bị dắt đi giết để lấy máu tế chuông, run rẩy sợ hãi, liền không nỡ và bảo đổi bằng con dê. Mạnh Tử nhận ra đó là mầm lòng nhân, sinh ra vì vua đã nhìn thấy con trâu tận mắt.
Câu chuyện này chạm đúng một điều: lòng thương của mình mạnh với con vật trước mắt, yếu đi với con vật mình không thấy. Đó là lý do nhiều người thương chó nhà nhưng ít nghĩ tới đời sống của con gà trong lồng chật.
Ăn thịt có sai không?
Đây là chỗ các triết gia bất đồng nhiều nhất. Một số cho rằng nếu loài vật đau khổ được, thì gây đau khổ cho chúng chỉ để có bữa ăn ngon khi có lựa chọn khác là khó biện minh.
Số khác cho rằng ăn thịt tự nó không sai, cái sai nằm ở cách nuôi và giết: nhốt chật, hành hạ, giết đau đớn. Một con vật sống đời tử tế rồi được giết nhanh gọn khác xa một con vật chịu khổ cả đời.
Lại có người chỉ ra rằng phần lớn nhân loại trong lịch sử phải ăn thịt để sống, và những phong tục ấy gắn chặt với văn hoá, kinh tế từng vùng. Không thể đòi mọi người thay đổi trong một đêm.
Điểm mà gần như mọi bên đồng ý là: gây đau khổ không cần thiết là sai. Từ đó mỗi người tự cân mình đang đứng ở đâu, và có thể bớt điều gì.
Những việc nhỏ trong đời thường
Không cần thành người ăn chay mới sống tử tế với loài vật. Có những việc rất nhỏ: không bỏ rơi thú cưng khi chuyển nhà, không để chó mèo đói khát, đưa chúng đi khám khi ốm, không hành hạ hay đem con vật ra làm trò đùa.
Với trẻ con, cách đối xử với con vật trong nhà là bài học đạo đức đầu tiên. Đứa trẻ được dạy nhẹ tay với mèo cũng đang học nhẹ tay với em mình.
Ở chợ, chọn mua từ những nơi nuôi tử tế hơn khi có điều kiện là một lựa chọn đạo đức nhỏ mà ai cũng làm được.
Câu hỏi mang theo: con vật gần bạn nhất lúc này là con nào, và nếu nó biết nói, nó sẽ nói gì về cách bạn đối xử với nó?
Câu hỏi thường gặp
Bentham nói câu chúng có đau khổ được không ở đâu?
Câu này nằm trong một chú thích của cuốn Dẫn nhập vào các nguyên lý của đạo đức và pháp luật, xuất bản cuối thế kỷ mười tám. Nó được trích dẫn rất nhiều trong các tranh luận về quyền và phúc lợi động vật.
Động vật có cảm xúc không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy các loài động vật có vú và chim có biểu hiện của đau, sợ, vui, gắn bó. Mức độ và bản chất cảm xúc ở từng loài vẫn đang được giới khoa học tìm hiểu thêm.
Phóng sinh có phải lúc nào cũng tốt không?
Không hẳn. Thả sai loài, sai nơi có thể khiến con vật chết hoặc gây hại cho môi trường sống tự nhiên. Nếu muốn phóng sinh, nên tìm hiểu loài đó sống được ở đâu và hỏi người có chuyên môn.
Kant có quan tâm tới loài vật không?
Kant cho rằng con người không có nghĩa vụ trực tiếp với loài vật, nhưng có nghĩa vụ gián tiếp, vì tàn ác với loài vật làm hư hỏng lòng trắc ẩn của con người. Vì vậy ông vẫn phản đối việc hành hạ chúng.
Dạy trẻ thương loài vật thế nào?
Cho trẻ cùng chăm một con vật nhỏ, giải thích con vật cũng biết đau và biết sợ, và làm gương bằng cách nhẹ nhàng với chúng. Trẻ học từ việc người lớn làm nhiều hơn từ lời người lớn nói.
