Nhiều người đối xử với bản thân trong tương lai như với một người lạ: để lại cho người ấy những khoản nợ, một cơ thể mệt mỏi, những việc dở dang, và tin rằng người ấy sẽ tự lo được. Triết học về bản thân gợi ý rằng mình hôm nay và mình hai mươi năm sau vừa là một người, vừa khác nhau khá nhiều. Nghĩ về người ấy như một người thân mình có trách nhiệm chăm sóc giúp ta sống khôn ngoan hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tối nay bạn thức khuya, sáng mai người mệt là ai. Nghe như câu đùa, nhưng nó chứa một câu hỏi triết học khá sâu, và tập này mình đi theo câu hỏi ấy.
Người sẽ thức dậy sáng mai
Ai cũng từng làm điều này: thức khuya xem thêm một tập phim, biết rõ sáng mai sẽ mệt. Lúc quyết định, cái mệt sáng mai có vẻ xa, như của ai khác. Sáng ra, mình mới thấy hoá ra người ấy là mình.
Ở quy mô lớn hơn, mình vay tiêu hôm nay để mình của năm năm sau trả. Mình ăn uống thất thường để mình của tuổi năm mươi chịu bệnh. Mình bỏ học để mình của tuổi ba mươi tiếc.
Điều lạ là nếu ai đó đối xử với người thân của mình như vậy, mình sẽ giận. Nhưng mình lại thoải mái đối xử với chính mình của tương lai như thế.
Câu hỏi triết học ở đây là: mình của tương lai có phải là mình không, và nếu phải, vì sao mình lại dễ dàng bỏ mặc người ấy.
Vừa là một, vừa khác
Ở tập về Locke, mình đã bàn rằng điều nối mình qua thời gian là ký ức và ý thức. Theo nghĩa đó, mình hai mươi năm sau vẫn là mình, sẽ nhớ hôm nay.
Nhưng mối nối ấy yếu dần theo khoảng cách. Mình của ngày mai gần như giống hệt mình. Mình của hai mươi năm sau sẽ có nhiều ký ức mới, giá trị khác, có khi khác mình hôm nay như một người khác.
Triết gia người Anh Derek Parfit, trong cuốn Lý do và con người, đưa ra ý rằng mối liên hệ tâm lý giữa các giai đoạn đời là chuyện có mức độ, không phải có hoặc không. Ông kể cách nhìn này làm ông bớt bám vào bản ngã, bớt sợ cái chết, và quan tâm hơn tới đời sống của người khác.
Cách nhìn ấy gợi một ý thực tế mà nhiều người rút ra từ Parfit: nếu mình của tương lai phần nào là một người khác, thì cũng như với mọi người khác, mình có trách nhiệm đạo đức với người ấy. Hãy đối xử với mình của tương lai như với một người thân yêu, gần mà vẫn là người khác, cần được nghĩ cho.
Ve sầu và kiến
Truyện ngụ ngôn Aesop có chuyện ve sầu và kiến. Cả mùa hè ve sầu ca hát, kiến chăm chỉ tha mồi về tổ. Mùa đông tới, ve sầu đói, sang xin kiến, và bị từ chối.
Người Việt có câu tích cốc phòng cơ, trữ thóc phòng đói, và ông bà mình thường để dành một ít gạo, một ít tiền trong nhà cho lúc ốm đau, mất mùa.
Nhưng câu chuyện cũng có mặt ngược. Một con kiến làm cả mùa hè không nghỉ, không bao giờ hát, rồi chết trước mùa đông, thì cũng không sống đúng. Chăm lo cho tương lai không có nghĩa là hy sinh hết hiện tại.
Cái khó là cân bằng: đủ chăm cho mình của mai sau, mà vẫn để mình của hôm nay được hát một chút.
Vì sao bỏ mặc mình của tương lai lại dễ?
Một lý do là tương lai mờ. Cái lợi hôm nay rõ ràng, cụ thể, cái hại tương lai trừu tượng, chưa có hình dạng. Đầu óc con người ưu tiên cái rõ.
Lý do thứ hai là lạc quan quá mức: tin rằng mình của tương lai sẽ giỏi hơn, có ý chí hơn, nhiều thời gian hơn. Mai mình sẽ bắt đầu ăn uống lành mạnh. Ai cũng từng nói câu ấy.
Lý do thứ ba là mình không thấy mặt người ấy. Thử hình dung thật cụ thể mình của tuổi sáu mươi: tóc bạc, ngồi ở đâu, đang làm gì, cần gì. Khi người ấy có khuôn mặt, mình khó bỏ mặc hơn.
Seneca từng cảnh báo về việc hoãn sống. Ở đây là chiều ngược lại: đừng hoãn lo cho người mình sẽ trở thành.
Chăm người mình sẽ trở thành
Một bài tập: viết một lá thư ngắn cho mình của mười năm sau, kể mình đang làm gì vì người ấy. Nếu không có gì để kể, đó là tín hiệu đáng nghe.
Rồi chọn một việc nhỏ, đều đặn, làm như một món quà cho người ấy: để dành một khoản nhỏ mỗi tháng, đi bộ mỗi chiều, học thêm một kỹ năng.
Và tha thứ cho mình của quá khứ, người đã để lại cho bạn vài thứ dở dang. Người ấy cũng đã làm hết sức với những gì mình biết lúc đó.
Câu hỏi mang theo: nếu mình của hai mươi năm sau có thể nhắn một câu cho bạn hôm nay, bạn nghĩ người ấy sẽ cảm ơn điều gì, và trách điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Derek Parfit là ai?
Derek Parfit là triết gia người Anh, mất năm hai nghìn mười bảy, nổi tiếng với cuốn Lý do và con người. Ông cho rằng mối liên hệ giữa các giai đoạn đời một người là chuyện có mức độ, và điều này có hệ quả cho đạo đức.
Vì sao con người hay trì hoãn việc có lợi lâu dài?
Vì lợi ích trước mắt rõ ràng hơn lợi ích tương lai, và mình thường lạc quan quá mức về khả năng của bản thân sau này. Tương lai càng xa thì mình càng khó hình dung và khó quan tâm.
Câu tích cốc phòng cơ nghĩa là gì?
Câu này nghĩa là trữ thóc để phòng lúc đói. Nó khuyên người ta dành dụm, chuẩn bị cho những lúc khó khăn có thể đến trong tương lai.
Lo cho tương lai có làm mất niềm vui hiện tại không?
Không nhất thiết, nếu biết cân bằng. Dành một phần đều đặn cho tương lai vẫn để lại chỗ cho niềm vui hôm nay, giống như kiến vẫn có thể hát một chút trong mùa hè.
Làm sao bớt bỏ mặc bản thân tương lai?
Hình dung cụ thể mình của tương lai, tự động hoá những việc tốt như để dành tiền, và bắt đầu từ việc nhỏ. Viết thư cho mình của mai sau cũng là cách nhiều người thấy hiệu quả.
