Vì sao có cái gì đó thay vì không có gì là câu hỏi chưa ai trả lời trọn, kể cả khoa học hiện đại. Khoa học giải thích rất giỏi thế giới biến đổi ra sao từ trạng thái này sang trạng thái khác, nhưng câu hỏi vì sao lại có một thế giới để biến đổi, thay vì hoàn toàn trống không, thì vẫn đứng ngoài mọi thí nghiệm. Các triết gia đưa ra vài hướng trả lời, và hướng nào cũng có chỗ hở.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Hôm nay mình bàn về câu hỏi mà nhiều người coi là câu hỏi lớn nhất có thể đặt ra. Mình đoán bạn từng chạm vào nó, có thể là một đêm nằm nhìn trời, tự nhiên thấy lạ vì sao mọi thứ lại ở đây.
Câu hỏi này từ đâu ra?
Người nêu câu hỏi này rõ ràng nhất là Gottfried Wilhelm Leibniz, nhà triết học và toán học người Đức, cũng là một trong hai người tìm ra phép tính vi tích phân. Ông viết rằng câu hỏi đầu tiên ta có quyền đặt ra là vì sao có cái gì đó thay vì không có gì, bởi không có gì thì đơn giản hơn.
Chú ý cái lập luận nhỏ của ông. Hư không không cần giải thích, còn sự có mặt của một thế giới thì giống một món nợ cần được trả lời. Leibniz tin vào một nguyên lý mà ông gọi là nguyên lý lý do đầy đủ: không có gì xảy ra hay tồn tại mà không có lý do.
Nếu nguyên lý đó đúng, thì thế giới cũng phải có lý do cho việc nó tồn tại. Và đó là chỗ câu hỏi bắt đầu trở nên chóng mặt.
Trước Leibniz, các nhà tư tưởng cổ đại ở cả phương Đông lẫn phương Tây đã chạm vào câu hỏi này theo cách riêng, như chuyện vạn vật sinh ra từ đâu. Nhưng cách đặt gọn thành một câu là dấu ấn của ông.
Vì sao khoa học chưa trả lời được?
Nhiều người nghe tới đây sẽ nghĩ: vụ nổ lớn chẳng phải đã trả lời rồi sao. Thực ra thuyết vụ nổ lớn mô tả vũ trụ đã giãn nở và nguội đi từ một trạng thái cực nóng, cực đặc như thế nào. Nó kể chuyện từ lúc đã có một cái gì đó. Nó không nói vì sao lại có cái trạng thái ban đầu ấy, cùng với các quy luật vật lý chi phối nó.
Có những nhà vật lý nói vũ trụ có thể sinh ra từ hư không lượng tử. Các triết gia chỉ ra rằng cái hư không lượng tử đó không phải không có gì. Nó là một trạng thái vật lý có quy luật, có năng lượng dao động. Câu hỏi chỉ bị đẩy lùi một bậc: vì sao lại có những quy luật lượng tử đó.
Khoa học giải thích một thứ bằng một thứ khác. Muốn giải thích tất cả mọi thứ, mình cần một thứ nằm ngoài tất cả mọi thứ, và lúc đó mình đã bước khỏi phạm vi của phép đo.
Nói vậy không có nghĩa khoa học vô ích ở đây. Nhờ khoa học, mình biết những câu trả lời ngây thơ nào đã sai. Nhưng bước cuối cùng thì vẫn là đất của triết học.
Những câu trả lời mà triết học đã thử
Câu trả lời của chính Leibniz là: có một hữu thể tất yếu, tức là một thứ mà sự tồn tại của nó không cần lý do bên ngoài, vì không thể nào nó lại không tồn tại. Với ông, đó là Thượng Đế. Nhiều truyền thống tôn giáo cũng trả lời theo hướng có một nguồn gốc tự thân. Câu hỏi khó dành cho hướng này là vì sao một thứ lại có thể tự thân tồn tại, và nếu được thì sao chính thế giới không thể là thứ đó.
Hướng thứ hai nói rằng thế giới chỉ đơn giản là có, một sự thật trần trụi, không có lý do nào sâu hơn. Bertrand Russell, triết gia người Anh, trong một cuộc tranh luận trên đài phát thanh năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, đã nói đại ý vũ trụ cứ ở đó, vậy thôi. Nhiều người thấy hướng này như bỏ cuộc giữa chừng.
Hướng thứ ba nghi ngờ chính câu hỏi. Có thể hư không không phải là trạng thái dễ nhất như Leibniz nghĩ. Có thể ý niệm không có gì cả là một ý niệm rỗng, mình nói được thành lời nhưng không thật sự nghĩ được. Thử nhắm mắt hình dung không có gì. Bạn vẫn đang hình dung một khoảng tối, mà khoảng tối vẫn là một cái gì đó.
Phương Đông cũng có cách nghĩ riêng. Đạo Đức Kinh mở đầu bằng ý rằng cái Đạo nói ra được thì không phải Đạo thường hằng, như thể ngay từ đầu đã thừa nhận có những câu hỏi không gói được vào lời. Đó không hẳn là một câu trả lời, mà là một thái độ trước câu hỏi.
Câu hỏi không có đáp án thì hỏi làm gì?
Một người bạn của mình làm kỹ sư cầu đường từng hỏi thẳng: hỏi mãi không ra thì tốn thời gian làm gì. Mình thấy có ba cái lợi.
Cái lợi đầu tiên là nó dạy mình phân biệt các loại câu hỏi. Có câu hỏi trả lời bằng đo đạc, có câu hỏi trả lời bằng lập luận, có câu hỏi có lẽ không trả lời được.
Cái lợi thứ hai là nó giữ lại cảm giác ngạc nhiên. Aristotle nói triết học bắt đầu từ sự ngạc nhiên. Một người lớn còn biết ngạc nhiên vì mình đang tồn tại thì khó mà sống hoàn toàn trên quán tính.
Cái lợi thứ ba nhẹ nhàng hơn. Khi đứng trước một câu hỏi lớn hơn mọi lo toan, nhiều chuyện bực bội trong ngày tự co lại đúng kích thước của nó.
Một cách sống chung với câu hỏi không lời giải
Nhà thơ Rainer Maria Rilke, trong những bức thư gửi một nhà thơ trẻ, có khuyên hãy kiên nhẫn với những gì chưa giải được trong lòng, và hãy cố yêu chính những câu hỏi.
Yêu câu hỏi không có nghĩa là bỏ cuộc. Nó có nghĩa là thôi đòi hỏi một câu trả lời ngay để được yên. Bạn có thể đổi ý vài lần mà câu hỏi vẫn mới nguyên, và đó không phải thất bại.
Với trẻ con, câu hỏi này đến rất tự nhiên. Một đứa bé năm tuổi hỏi mẹ trước khi có trời đất thì có gì, là đang hỏi đúng câu của Leibniz. Người lớn có thể trả lời thật thà: câu đó người lớn cũng chưa biết.
Lần tới bạn nằm nhìn trời đêm, thử hỏi lại câu hỏi ấy một cách chậm rãi: tất cả những thứ này, vì sao lại ở đây?
Câu hỏi thường gặp
Leibniz là ai?
Gottfried Wilhelm Leibniz là nhà triết học và toán học người Đức sống vào thế kỷ mười bảy và đầu thế kỷ mười tám. Ông nổi tiếng với nguyên lý lý do đầy đủ.
Nguyên lý lý do đầy đủ nói gì?
Nguyên lý này cho rằng mọi sự vật và sự kiện đều có một lý do giải thích vì sao nó như vậy mà không khác đi. Người ta còn tranh cãi nó có áp được cho toàn bộ thế giới không.
Hư không trong vật lý có giống hư không trong triết học không?
Không giống. Chân không trong vật lý vẫn có các trường và năng lượng dao động theo quy luật, nên nó vẫn là một cái gì đó. Hư không triết học là không có gì cả, kể cả quy luật.
Người theo tôn giáo và người không theo tôn giáo nghĩ khác nhau thế nào về câu hỏi này?
Nhiều truyền thống tôn giáo trả lời bằng một nguồn gốc tự thân như Thượng Đế. Người không theo tôn giáo thường chọn coi thế giới là sự thật trần trụi hoặc cho rằng câu hỏi chưa được đặt đúng.
Có nên nói chuyện này với trẻ nhỏ không?
Có, nếu trẻ tự hỏi. Trẻ con thường đặt những câu hỏi rất triết học, và cách tốt nhất là trả lời thật thà rằng người lớn cũng chưa biết hết, rồi hỏi lại xem con nghĩ gì.
