Blaise Pascal viết rằng con người chỉ là một cây sậy, thứ yếu ớt nhất trong tự nhiên, một làn hơi, một giọt nước cũng đủ giết chết; nhưng đó là một cây sậy biết suy nghĩ, và chính khả năng suy nghĩ làm nên toàn bộ phẩm giá của con người. Ông còn có một nhận xét sắc tới mức đau: mọi bất hạnh của con người đến từ một điều, là không biết ngồi yên một mình trong phòng.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Pascal là thiên tài toán học, nhà phát minh, rồi về cuối đời dồn hết tâm sức vào những ghi chép về thân phận con người. Tập này mình đọc vài mảnh trong số ấy.
Một thiên tài mất sớm
Blaise Pascal là người Pháp, sống vào thế kỷ mười bảy và mất khi mới ba mươi chín tuổi. Từ rất trẻ, ông đã chế tạo một chiếc máy tính cơ học để giúp cha tính thuế, và cùng Fermat đặt nền móng cho lý thuyết xác suất.
Ông cũng làm các thí nghiệm nổi tiếng về áp suất không khí. Ngày nay đơn vị đo áp suất mang tên ông.
Rồi sau một trải nghiệm tôn giáo sâu sắc, ông chuyển hẳn sang suy nghĩ về đức tin và thân phận con người. Những ghi chép dang dở của ông được in sau khi ông mất, với tên Suy tưởng.
Sách là những mảnh rời, có mảnh chỉ một dòng. Nhưng nhiều dòng trong đó được trích dẫn suốt ba thế kỷ, vì chúng nói trúng điều mà ai cũng cảm thấy mà khó nói ra.
Cây sậy biết suy nghĩ
Mảnh nổi tiếng nhất: con người chỉ là một cây sậy, yếu ớt nhất trong tự nhiên, nhưng là một cây sậy biết suy nghĩ. Không cần cả vũ trụ vũ trang để đè bẹp nó; một làn hơi, một giọt nước đủ giết nó.
Nhưng dù vũ trụ có đè bẹp con người, con người vẫn cao quý hơn kẻ giết mình, vì con người biết mình chết, và biết vũ trụ mạnh hơn mình. Còn vũ trụ thì chẳng biết gì cả.
Pascal kết: toàn bộ phẩm giá của ta nằm ở suy nghĩ. Vậy hãy cố gắng suy nghĩ cho đúng, đó là nguyên tắc của đạo đức.
Hình ảnh này rất hợp với người Việt, vốn quen với lũ lụt, bão tố, nhất là ở dải đất miền Trung năm nào cũng đón vài cơn bão. Trước cơn bão, con người nhỏ bé thật. Nhưng chính con người nghĩ ra cách dựng nhà chống bão, cách cứu nhau, cách nhớ để lần sau làm tốt hơn.
Vì sao không chịu ngồi yên trong phòng?
Một mảnh khác rất hợp với thời của điện thoại thông minh. Pascal viết rằng ông thường nghĩ mọi bất hạnh của con người đến từ một điều, là không biết ngồi yên trong một căn phòng.
Vì sao. Vì khi ngồi yên, ta phải đối diện với chính mình: thân phận mong manh, cái chết, những câu hỏi không có lời đáp. Nên con người chạy đi tìm tiêu khiển, công việc, trò chơi, chuyện phiếm, bất cứ thứ gì để khỏi nghĩ.
Ông lấy ví dụ người đi săn thỏ. Nếu đem tặng anh ta một con thỏ, anh không muốn. Cái anh muốn không phải con thỏ, mà là cuộc săn, sự bận rộn làm anh quên mình.
Ngày nay chỉ cần năm phút rảnh là ta rút điện thoại. Pascal hẳn sẽ không ngạc nhiên. Ông chỉ hỏi: mình đang trốn điều gì. Ông cũng không bảo tiêu khiển là tội. Nghỉ ngơi, chơi vui là cần. Điều ông lo là khi tiêu khiển trở thành cách duy nhất để sống, đến mức không còn khoảnh khắc nào để con người nhìn lại mình.
Trái tim có những lý lẽ riêng
Pascal là nhà toán học, tin vào lý trí. Nhưng ông cũng viết một câu nổi tiếng: trái tim có những lý lẽ mà lý trí không biết tới.
Ý của ông không phải là coi thường lý trí, mà là thừa nhận có những điều con người biết bằng cách khác: lòng tin vào người thân, cảm nhận cái đẹp, những nguyên tắc đầu tiên không chứng minh được nhưng ai cũng thấy.
Ông phân biệt tinh thần hình học, đi từng bước chặt chẽ, với tinh thần tinh tế, nhìn thấy cả một tình huống trong một cái liếc. Người khôn ngoan cần cả hai.
Người mẹ biết con mình có chuyện buồn chỉ qua cách con chào khi về nhà, đó là tinh thần tinh tế. Không có lập luận nào, mà vẫn đúng.
Thử ngồi yên trong phòng
Lời khuyên rút ra từ Pascal rất đơn giản và rất khó: thỉnh thoảng hãy ngồi yên một mình, không điện thoại, không nhạc, không việc, chừng mười lăm phút.
Những phút đầu sẽ bứt rứt, đầu óc nhảy từ chuyện này sang chuyện khác, tay muốn với lấy điện thoại. Đó chính là cảm giác mà Pascal nói tới.
Nếu ở lại đủ lâu, những suy nghĩ thật bắt đầu nổi lên: điều mình lo, điều mình muốn, điều mình đã né tránh. Không dễ chịu, nhưng đó là lúc cây sậy thật sự suy nghĩ.
Câu hỏi mang theo: lần cuối bạn ngồi yên một mình mười lăm phút là khi nào, và điều gì đã khiến bạn đứng dậy?
Câu hỏi thường gặp
Blaise Pascal là ai?
Blaise Pascal là nhà toán học, vật lý học và triết gia người Pháp thế kỷ mười bảy. Ông chế tạo một trong những máy tính cơ học đầu tiên, góp phần đặt nền móng lý thuyết xác suất và để lại tập Suy tưởng.
Câu con người là cây sậy biết suy nghĩ nằm ở đâu?
Câu này nằm trong tập Suy tưởng của Pascal, tập hợp những ghi chép được in sau khi ông mất. Nó diễn tả con người vừa yếu đuối vừa cao quý nhờ khả năng suy nghĩ.
Tiêu khiển theo Pascal là gì?
Tiêu khiển là mọi hoạt động con người dùng để khỏi phải nghĩ về thân phận của mình, từ giải trí tới bận rộn công việc. Pascal cho rằng con người chạy theo tiêu khiển vì sợ đối diện với chính mình.
Trái tim có lý lẽ riêng nghĩa là gì?
Câu này của Pascal ý nói có những hiểu biết đến từ trực cảm, tình cảm và niềm tin mà lý trí không chứng minh được. Ông không phủ nhận lý trí mà cho rằng con người cần cả hai.
Ngồi yên một mình có lợi gì?
Ngồi yên giúp mình nghe được những suy nghĩ và cảm xúc thường bị tiếng ồn hằng ngày che lấp. Nhiều người thấy sau đó họ rõ ràng hơn về điều mình thật sự muốn và lo.
