Aristotle cho rằng mỗi đức hạnh nằm ở khoảng giữa hai thói xấu, một bên thái quá, một bên bất cập. Can đảm nằm giữa hèn nhát và liều lĩnh, rộng rãi nằm giữa keo kiệt và phung phí. Nhưng cái giữa ấy không phải trung bình cộng chia đôi, mà là cái vừa với đúng người, đúng lúc, đúng hoàn cảnh, và muốn tìm ra nó cần một thứ ông gọi là khôn ngoan thực tiễn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Người Việt quen với chữ trung dung của nhà Nho. Tập này mình nghe một người Hy Lạp nói điều nghe rất giống, nhưng có vài chỗ khác đáng để ý.
Mỗi đức hạnh là một khoảng giữa
Trong Đạo đức học Nicomachus, Aristotle đi qua từng đức hạnh và cho thấy chúng đều có cấu trúc giống nhau. Can đảm là khoảng giữa của sợ hãi và tự tin: sợ quá thì hèn, tự tin quá thì liều.
Rộng rãi là khoảng giữa trong chuyện cho và giữ tiền: giữ quá thì keo, cho quá thì phung phí. Hoà nhã là khoảng giữa trong chuyện giận: giận quá thì nóng nảy, không bao giờ giận thì nhu nhược.
Hài hước cũng có khoảng giữa của nó: đùa quá thì thành hề, không đùa bao giờ thì khô cứng. Người dí dỏm đúng mức làm bữa tiệc vui mà không làm ai bị tổn thương.
Cách nhìn này giúp hiểu vì sao một đức tính tốt đẩy quá đà lại thành thói xấu. Tiết kiệm là tốt, nhưng tiết kiệm tới mức không dám mua thuốc cho con là đã trượt sang keo kiệt.
Không phải trung bình cộng
Đây là chỗ người ta hay hiểu sai. Aristotle nói rõ khoảng giữa là khoảng giữa đối với ta, không phải khoảng giữa của sự vật.
Ông lấy ví dụ đô vật Milo, một lực sĩ nổi tiếng thời ấy. Nếu mười cân thức ăn là quá nhiều và hai cân là quá ít, huấn luyện viên không vì thế mà bảo ai cũng ăn sáu cân. Sáu cân có thể quá ít với Milo, nhưng quá nhiều với người mới tập.
Áp vào đời: lòng can đảm của một người lính cứu hoả khác lòng can đảm của một học sinh lớp sáu. Mức rộng rãi của người giàu khác người đang khó khăn. Không có một con số chung.
Vì vậy trung đạo không phải là luôn chọn cách ôn hoà nhất. Có lúc cái đúng mức lại là rất mạnh: giận dữ trước một đứa trẻ bị bắt nạt là đúng, bình thản lúc ấy mới là sai.
Giận đúng người, đúng lúc, đúng mức
Aristotle có một đoạn mà nhiều người thấy rất đời. Ông nói ai cũng giận được, việc ấy dễ. Nhưng giận đúng người, đúng mức, đúng lúc, đúng mục đích và đúng cách thì không phải ai cũng làm được, và không dễ.
Đó là lý do đức hạnh không thể học thuộc như một quy tắc. Không có bảng tra nói gặp chuyện này thì giận bao nhiêu. Phải có sự tinh ý để đọc tình huống, cái Aristotle gọi là khôn ngoan thực tiễn.
Khôn ngoan thực tiễn học được chủ yếu qua kinh nghiệm và qua việc quan sát những người mình kính trọng. Hỏi: trong tình huống này, người cô giáo mình quý nhất sẽ làm gì.
Ông cũng thừa nhận có những việc không có khoảng giữa: không có mức trộm cắp vừa phải, không có mức phản bội đúng lúc. Những việc ấy sai ngay từ gốc.
Trung đạo và trung dung
Người Việt nghe tới đây sẽ nhớ chữ trung dung của Nho gia. Sách Trung Dung nói về cái lẽ không thiên lệch, không thái quá, không bất cập, và coi đó là đức cao nhất.
Hai tư tưởng ra đời gần như cùng thời mà không biết tới nhau, và gặp nhau ở chỗ rất giống: đức hạnh là chừng mực.
Nhưng có khác biệt nhỏ đáng để ý. Trung dung của Nho gia gắn chặt với trật tự xã hội, lễ nghĩa, vị trí của mỗi người trong gia đình và triều đình. Trung đạo của Aristotle nghiêng về lý trí cá nhân, khả năng tự cân nhắc của người tự do.
Người Việt quen câu ăn có chừng, chơi có độ. Có lẽ ông bà mình đã thực hành trung đạo từ lâu mà không cần gọi tên.
Tìm khoảng giữa của chính mình
Aristotle có một lời khuyên thực tế rất hay: mỗi người hãy biết mình dễ trượt về phía nào, rồi cố kéo mình về phía ngược lại, như người thợ uốn thẳng một thanh gỗ cong bằng cách bẻ nó về phía kia.
Người hay nóng nảy thì tập chậm lại, dù có lúc sẽ hơi nhún quá. Người hay nhịn thì tập nói lên, dù có lúc sẽ hơi gắt. Dần dần sẽ tới gần khoảng giữa.
Ông cũng nhắc rằng khoảng giữa khó trúng, như trúng tâm của bia, còn trượt thì dễ, vì có rất nhiều cách để trượt. Vì vậy đừng nản khi chưa trúng.
Câu hỏi mang theo: trong một đức tính bạn quý, bạn đang dễ trượt về phía thái quá hay bất cập, và tuần này bạn có thể kéo mình lại một chút như thế nào?
Câu hỏi thường gặp
Trung đạo của Aristotle là gì?
Trung đạo là quan niệm cho rằng mỗi đức hạnh nằm giữa hai thói xấu, một thái quá và một bất cập. Khoảng giữa ấy phải được xác định theo người và hoàn cảnh cụ thể, không phải một con số chung.
Khôn ngoan thực tiễn là gì?
Đó là khả năng nhận ra điều nên làm trong từng tình huống cụ thể, được Aristotle coi là cần thiết cho mọi đức hạnh. Nó hình thành chủ yếu qua kinh nghiệm sống và học từ những người có đức.
Có hành động nào không có khoảng giữa không?
Có. Aristotle nói những việc như trộm cắp, giết người hay phản bội không có mức vừa phải, chúng sai ngay từ bản chất. Trung đạo chỉ áp dụng cho cảm xúc và hành động có thể đúng hay sai tuỳ mức độ.
Trung đạo có giống trung dung của Nho giáo không?
Hai tư tưởng rất gần nhau ở ý chừng mực, không thái quá, không bất cập. Khác biệt là Nho giáo gắn chừng mực với lễ nghĩa và trật tự xã hội, còn Aristotle nhấn mạnh sự cân nhắc của lý trí cá nhân.
Làm sao biết mình đang thái quá hay bất cập?
Có thể hỏi ý kiến người thân thẳng thắn, để ý những lúc mình hối tiếc sau một phản ứng, và so với cách những người mình kính trọng xử sự. Aristotle khuyên biết mình dễ trượt về phía nào rồi kéo về phía ngược lại.
