Spinoza cho rằng con người bị cảm xúc trói buộc chủ yếu vì không hiểu chúng từ đâu ra, và một cảm xúc đang trói mình sẽ thôi là sự trói buộc ngay khi mình hình thành được một ý niệm rõ ràng về nó. Với ông, tự do không có nghĩa là không có cảm xúc, mà là hiểu chúng tới mức chúng không còn đẩy mình đi như con thuyền không lái. Lời khuyên nổi tiếng của ông: đừng chê cười, đừng than khóc, đừng căm ghét, mà hãy hiểu.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tập này kể về một người sống lặng lẽ, mài kính kiếm sống, bị cộng đồng của mình trục xuất từ năm hai mươi ba tuổi, và để lại một trong những cuốn sách bình tĩnh nhất về những cơn bão trong lòng người.
Người thợ mài kính ở Hà Lan
Baruch Spinoza sinh ở Amsterdam vào thế kỷ mười bảy, trong một gia đình Do Thái gốc Bồ Đào Nha. Năm hai mươi ba tuổi, vì những quan điểm bị coi là dị giáo, ông bị cộng đồng Do Thái ở đó ra lệnh trục xuất, một hình phạt rất nặng.
Ông sống phần đời còn lại giản dị, kiếm sống bằng nghề mài thấu kính cho kính hiển vi và kính thiên văn, đồng thời viết triết học. Ông từng từ chối một ghế giáo sư đại học, phần vì muốn giữ tự do suy nghĩ.
Tác phẩm chính của ông là Đạo đức học, viết theo lối hình học với định nghĩa, tiên đề, mệnh đề và chứng minh, như một cuốn sách toán. Nó chỉ được xuất bản sau khi ông mất.
Phần lớn sách bàn những chuyện siêu hình học khó, nhưng các phần về cảm xúc lại gần gũi lạ thường, và đó là phần mình bàn hôm nay.
Sự nô lệ của con người
Phần thứ tư của Đạo đức học có tên Về sự nô lệ của con người, hay về sức mạnh của cảm xúc. Spinoza viết rằng sự bất lực của con người trong việc điều tiết và kiềm chế cảm xúc, ông gọi là nô lệ.
Người bị cảm xúc chi phối, theo ông, không làm chủ mình mà bị hoàn cảnh làm chủ, tới mức nhiều khi thấy rõ điều tốt hơn mà vẫn làm điều tệ hơn.
Ai cũng từng như vậy. Biết rõ không nên nhắn tin lúc đang giận, mà vẫn nhắn. Biết rõ ghen tuông vô lý, mà vẫn lục điện thoại người kia.
Spinoza không trách những điều ấy. Ông coi cảm xúc là một phần tự nhiên như bão hay mưa, có nguyên nhân, có quy luật. Và chính vì có quy luật nên hiểu được.
Hiểu một cảm xúc là bắt đầu thoát khỏi nó
Phần thứ năm của sách có một mệnh đề nổi tiếng: một cảm xúc là sự thụ động sẽ thôi là sự thụ động ngay khi ta hình thành được một ý niệm rõ ràng và phân minh về nó.
Nói bằng lời thường: khi mình thật sự hiểu vì sao mình đang giận, giận ai, giận vì điều gì đã chạm vào mình, thì cơn giận không còn kéo mình đi nữa. Nó vẫn có đó, nhưng mình đã đứng ở chỗ khác để nhìn nó.
Ví dụ, bạn cáu với con vì con làm đổ nước. Nghĩ kỹ thì nhận ra cái cáu không đến từ vũng nước, mà từ việc cả ngày bị sếp ép, và vũng nước chỉ là giọt cuối cùng. Hiểu ra rồi, cơn cáu với con thường xẹp xuống ngay.
Đây là ý tưởng mà nhiều phương pháp tâm lý về sau cũng dùng: gọi tên cảm xúc và tìm nguyên nhân của nó giúp giảm sức mạnh của nó.
Đừng chê cười, đừng than khóc, hãy hiểu
Trong một tác phẩm khác, Spinoza nói ông đã cố gắng không chê cười, không than khóc, không căm ghét hành động của con người, mà hiểu chúng.
Câu ấy áp được cả với người khác lẫn với chính mình. Khi một người thân cư xử tệ, phản ứng đầu tiên thường là giận hoặc khinh. Spinoza đề nghị thử hỏi: điều gì đã khiến họ như vậy.
Hiểu không có nghĩa là bào chữa hay chấp nhận mọi việc. Hiểu là thấy đủ chuỗi nguyên nhân, để phản ứng của mình đến từ sự sáng suốt chứ không từ cơn bốc đồng.
Với chính mình cũng thế. Thay vì tự mắng vì lại nổi nóng, thử hiểu xem lúc nào, vì gì, trong hoàn cảnh nào mình hay nổi nóng. Tự trách chỉ thêm một cảm xúc nữa vào đống cảm xúc cũ.
Tập sống theo Spinoza
Một bài tập nhỏ: khi một cảm xúc mạnh ập tới, dừng lại vài hơi thở và tự trả lời ba câu. Mình đang cảm thấy gì. Điều gì vừa xảy ra để gây ra nó. Điều gì sâu hơn đang bị chạm vào.
Lúc đầu sẽ khó, vì cảm xúc nhanh hơn suy nghĩ. Nhưng càng tập, khoảng dừng ấy càng dài ra, và khoảng dừng ấy chính là chỗ tự do bắt đầu.
Spinoza kết thúc Đạo đức học bằng một câu khiêm tốn: mọi điều cao quý đều khó cũng như hiếm. Ông không hứa con đường dễ, chỉ hứa nó có thật.
Câu hỏi mang theo: cảm xúc nào hay trói bạn nhất, và bạn đã thật sự hiểu nó từ đâu tới chưa?
Câu hỏi thường gặp
Spinoza là ai?
Baruch Spinoza là triết gia Hà Lan thế kỷ mười bảy, gốc Do Thái Bồ Đào Nha, kiếm sống bằng nghề mài thấu kính. Tác phẩm chính của ông là Đạo đức học, xuất bản sau khi ông mất.
Vì sao Spinoza bị trục xuất khỏi cộng đồng?
Năm hai mươi ba tuổi, ông bị cộng đồng Do Thái ở Amsterdam trục xuất vì những quan điểm bị coi là dị giáo. Lý do cụ thể không được ghi rõ trong văn bản trục xuất, và các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn.
Sự nô lệ theo Spinoza là gì?
Đó là tình trạng con người bất lực trong việc điều tiết cảm xúc, để cảm xúc và hoàn cảnh bên ngoài quyết định hành động của mình. Spinoza coi hiểu biết là con đường thoát khỏi tình trạng ấy.
Hiểu cảm xúc có làm mất cảm xúc không?
Không. Theo Spinoza, cảm xúc vẫn còn nhưng không còn đẩy mình đi một cách mù quáng. Mình vẫn buồn, vẫn giận, nhưng có thể lựa chọn cách phản ứng.
Vì sao Đạo đức học được viết như sách hình học?
Spinoza muốn trình bày triết học chặt chẽ như toán học, với định nghĩa, tiên đề và chứng minh. Ông tin rằng cảm xúc và hành vi con người cũng có thể được hiểu theo cách có quy luật như vậy.
