Con người bản tính thiện hay ác là câu hỏi mà hai nhà Nho lớn trả lời ngược nhau. Mạnh Tử cho rằng ai sinh ra cũng có sẵn mầm thiện, như hạt giống chỉ cần chăm thì lớn. Tuân Tử cho rằng bản tính tự nhiên hướng về ham muốn và lợi riêng, cái thiện là thứ con người làm ra bằng rèn luyện. Điều đáng chú ý là hai ông bất đồng ở gốc nhưng cùng đi tới một kết luận: không có giáo dục và tu dưỡng thì không thành người tốt.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Người Việt nào đi học ngày xưa cũng thuộc câu nhân chi sơ, tính bản thiện. Hôm nay mình đọc lại câu ấy chậm hơn, và nghe cả bên phản đối nó.
Mạnh Tử và đứa trẻ sắp rơi xuống giếng
Mạnh Tử sống thời Chiến Quốc, là học trò thuộc dòng truyền của Khổng Tử. Để chứng minh con người có lòng thiện bẩm sinh, ông đưa ra một tình huống rất đời: bỗng thấy một đứa trẻ sắp bò rơi xuống giếng.
Ai thấy cảnh ấy cũng giật mình thương xót. Mạnh Tử nhấn mạnh, cái giật mình đó không phải vì muốn làm quen với cha mẹ đứa trẻ, không phải vì muốn được khen, cũng không phải vì ghét tiếng khóc. Nó bật ra trước mọi tính toán.
Từ đó ông nói con người có bốn mầm: lòng trắc ẩn là mầm của nhân, lòng hổ thẹn là mầm của nghĩa, lòng nhường nhịn là mầm của lễ, lòng biết phải trái là mầm của trí. Mầm thì nhỏ, phải nuôi mới lớn.
Có lẽ bạn cũng từng thấy điều này ở một đám đông xa lạ: một em bé vấp ngã giữa đường, ba bốn người cùng lao tới đỡ trước khi kịp nghĩ gì.
Núi Ngưu Sơn: vì sao người tốt vẫn làm điều xấu?
Nếu ai cũng có mầm thiện, sao đời lắm người ác. Mạnh Tử trả lời bằng chuyện núi Ngưu Sơn. Ngọn núi ấy xưa cây cối rậm rạp, nhưng vì gần đô thị, người ta ngày ngày chặt cây, rồi thả bò dê lên gặm chồi non. Lâu dần núi trọc.
Người đến sau nhìn núi trọc tưởng núi xưa nay vốn không có cây. Mạnh Tử nói đó không phải bản tính của núi. Con người cũng vậy: mầm thiện bị chặt mỗi ngày bởi hoàn cảnh, bởi thói quen xấu, thì trông như chưa từng có.
Ý này rất gần với kinh nghiệm của nhiều người làm công tác xã hội. Một đứa trẻ lớn lên giữa bạo lực không phải sinh ra đã hung hăng. Chồi non của nó bị gặm từ quá sớm.
Cách nhìn này cho Mạnh Tử một niềm lạc quan: chỉ cần ngừng chặt và cho đất nghỉ, cây sẽ mọc lại.
Tuân Tử: gỗ cong phải hơ lửa mới thẳng
Tuân Tử sống sau Mạnh Tử chừng vài thập kỷ, cũng là nhà Nho, nhưng ông viết một thiên thẳng thừng có tên Tính ác. Ông cho rằng con người sinh ra đã thích lợi, ghét hại, ham nghe sướng tai, nhìn sướng mắt. Cứ để mặc theo tính ấy thì tranh giành nổi lên, lễ nghĩa mất đi.
Cái thiện, theo Tuân Tử, là do con người làm ra, ông gọi bằng chữ nguỵ, nghĩa là do nhân vi, do công sức con người tạo nên, chứ không phải nghĩa giả dối như ta hay hiểu ngày nay.
Ông dùng hình ảnh người thợ: gỗ cong phải hơ lửa, nắn ép mới thẳng; dao cùn phải mài mới sắc. Con người phải nhờ thầy dạy, nhờ lễ nghĩa mới thành tốt.
Nghe thì bi quan, nhưng Tuân Tử rất tin vào con người theo một kiểu khác: ai cũng có thể thành thánh nhân, nếu chịu học và rèn đủ lâu. Ông tin vào công sức hơn là vào bẩm sinh.
Phương Tây cũng cãi nhau đúng câu này
Thế kỷ mười bảy, Thomas Hobbes, triết gia người Anh, hình dung con người khi chưa có nhà nước và luật lệ. Ông cho rằng cuộc sống khi đó sẽ là cuộc chiến của mọi người chống mọi người, và đời người sẽ cô độc, nghèo khổ, tàn bạo và ngắn ngủi. Gần với Tuân Tử.
Thế kỷ mười tám, Jean Jacques Rousseau đi theo hướng ngược lại. Ông cho rằng con người tự nhiên vốn hiền hoà, chính xã hội với sự so bì và tư hữu mới làm con người hư hỏng. Gần với Mạnh Tử, dù lý do khác hẳn.
Ngày nay, các nhà tâm lý học phát triển quan sát trẻ nhỏ thấy chuyện phức tạp hơn. Trẻ rất nhỏ đã biết giúp người lớn nhặt đồ rơi, nhưng cũng sớm biết giành đồ chơi và thiên vị nhóm của mình.
Có lẽ câu trả lời trung thực nhất hiện nay là: con người sinh ra với cả hai khuynh hướng, và hoàn cảnh quyết định cái nào lớn lên.
Tin vào bản tính nào thì dạy con thế nào?
Câu hỏi này không chỉ để bàn chơi. Bố mẹ tin con vốn tốt thường dạy bằng cách khơi gợi: hỏi con xem bạn kia buồn thế nào, khen khi con biết nhường. Bố mẹ tin con cần được uốn thường dạy bằng nề nếp: giờ nào việc nấy, sai thì sửa ngay.
Điều hay là Mạnh Tử và Tuân Tử đều sẽ gật đầu với cả hai cách, chỉ khác chỗ nhấn. Người nuôi cây cần cả nước tưới lẫn cọc chống.
Cái sai hay gặp là đẩy một bên tới cực đoan. Tin tuyệt đối vào bản tính tốt dễ thành buông lỏng. Tin tuyệt đối vào bản tính xấu dễ thành nghi ngờ và trừng phạt con trẻ vì những lỗi rất bình thường.
Mang theo câu hỏi này: lần gần nhất bạn làm một việc tử tế, nó bật ra tự nhiên như mầm của Mạnh Tử, hay là thành quả của một thói quen được rèn như gỗ của Tuân Tử?
Câu hỏi thường gặp
Câu nhân chi sơ tính bản thiện xuất phát từ đâu?
Câu này mở đầu sách Tam Tự Kinh, sách dạy chữ cho trẻ nhỏ thời xưa, và phản ánh quan điểm tính thiện của Mạnh Tử. Nhiều thế hệ học trò Việt Nam từng học thuộc nó trong buổi đầu đi học.
Chữ nguỵ trong Tuân Tử có phải là giả dối không?
Không. Trong thiên Tính ác, chữ nguỵ chỉ những gì do con người làm ra bằng công sức và rèn luyện. Hiểu là giả dối sẽ làm sai hẳn ý của Tuân Tử.
Tuân Tử có phải là thầy của Hàn Phi không?
Theo sử sách, Hàn Phi và Lý Tư đều từng học với Tuân Tử. Hai người về sau đi theo đường lối Pháp gia, khác nhiều so với thầy, người vẫn coi trọng lễ và giáo hoá.
Cáo Tử nói gì về bản tính con người?
Cáo Tử, người tranh luận với Mạnh Tử, cho rằng bản tính không thiện không ác, như dòng nước khơi về đông thì chảy về đông, khơi về tây thì chảy về tây. Mạnh Tử đáp rằng nước tuy không phân đông tây nhưng luôn chảy xuống thấp, cũng như tính người luôn hướng thiện.
Khoa học hiện đại ủng hộ bên nào?
Khoa học không xếp hẳn về bên nào. Các quan sát cho thấy trẻ nhỏ có cả xu hướng giúp đỡ lẫn xu hướng giành giật, và môi trường nuôi dạy ảnh hưởng mạnh tới việc xu hướng nào trội lên.
