Không có phép thử nào chứng minh tuyệt đối rằng bạn đang thức chứ không phải đang mơ, và các triết gia đã thừa nhận điều đó từ hàng nghìn năm. Nhưng điều đó không có nghĩa là tin vào thế giới thật là mù quáng. Trong mọi lời giải thích cho những gì mình thấy, nghe, chạm, thì lời giải thích có một thế giới bên ngoài là đơn giản và đứng vững nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Hẳn bạn từng tỉnh dậy sau một giấc mơ quá thật, nằm vài giây không biết mình đang ở đâu. Tập này mình kéo dài vài giây đó ra thành một câu hỏi, rồi xem các triết gia đã ra khỏi nó bằng cách nào.
Giấc mơ hoá bướm của Trang Tử
Câu chuyện nổi tiếng nhất về chuyện này đến từ phương Đông. Trong sách Trang Tử, thiên Tề vật luận, Trang Chu kể mình mơ thấy hoá bướm, bay lượn vui vẻ, quên mất mình là Trang Chu. Tỉnh dậy, thấy mình rõ ràng là Trang Chu.
Rồi ông hỏi một câu khiến người đọc hơn hai nghìn năm vẫn còn ngẩn ra: không biết Trang Chu mơ thấy mình là bướm, hay bướm đang mơ thấy mình là Trang Chu.
Điều thú vị là Trang Tử không dùng câu chuyện để hoảng sợ. Ông kết bằng ý rằng giữa Trang Chu và bướm ắt có sự phân biệt, và gọi đó là vật hoá, sự chuyển hoá của muôn vật. Với ông, câu hỏi này mở ra một thái độ nhẹ nhõm hơn trước những ranh giới mà ta tưởng là cứng.
Nói cách khác, Trang Tử không cố chứng minh mình đang thức. Ông dùng giấc mơ để nới lỏng sự chắc chắn quá mức của con người về chính mình.
Phương Tây biến giấc mơ thành phép thử hoài nghi
Gần hai nghìn năm sau, René Descartes, triết gia người Pháp, dùng giấc mơ theo cách khác hẳn. Ông nhận ra đã nhiều lần mơ thấy mình ngồi bên lò sưởi, mặc áo, trong khi thật ra đang nằm trên giường. Vậy dựa vào đâu để chắc lúc này không phải là mơ.
Descartes không thật sự nghi ngờ thế giới. Ông dùng hoài nghi như một cái sàng: đẩy nghi ngờ tới cùng để xem còn lại gì không thể nghi. Cái còn lại, như nhiều người đã biết, là việc mình đang nghĩ. Phần chi tiết về phương pháp đó mình để dành cho những nơi chuyên sâu hơn.
Cái cần giữ ở đây là bài học: giấc mơ cho thấy cảm giác chắc chắn không phải bằng chứng. Trong mơ, mình cũng chắc chắn y như vậy.
Và đó là chỗ câu hỏi trở nên khó chịu. Nếu cảm giác chắc chắn không đủ, thì mình còn gì khác để dựa vào.
Có dấu hiệu nào phân biệt mơ và thức không?
Người ta hay nói: véo mình một cái, đau là thức. Nhưng trong mơ mình cũng có thể thấy đau. Phép thử này chỉ dùng được nếu đã biết trước mơ thì không đau, mà điều đó lại cần chính cái mình đang muốn chứng minh.
Có những dấu hiệu tốt hơn, dù không tuyệt đối. Giấc mơ thường rời rạc: đang ở chợ Bến Thành bỗng thấy mình trên chuyến phà ra Cát Bà, mà không thấy lạ. Đời thức thì liền mạch: hôm qua để chìa khoá trên bàn, sáng nay chìa khoá vẫn ở đó.
Giấc mơ cũng khó đọc chữ và khó xem đồng hồ cho ổn định. Nhiều người tập mơ tỉnh kể rằng họ nhận ra mình đang mơ khi nhìn lại một dòng chữ và thấy nó đã đổi.
Nhưng mọi dấu hiệu này chỉ cho mình xác suất cao, không cho chắc chắn tuyệt đối. Và có lẽ đó là điều quan trọng nhất của tập này: trong đời, hầu như không có gì mình biết theo kiểu tuyệt đối.
Vì sao vẫn có lý để tin thế giới là thật?
Có một câu chuyện nổi tiếng, được kể như giai thoại, về Samuel Johnson, nhà văn người Anh. Khi nghe ai đó nói không thể bác được thuyết cho rằng vật chất chỉ tồn tại trong tâm trí, ông đá mạnh vào một hòn đá và nói đại ý: ta bác nó thế này đây. Chuyện buồn cười, nhưng nó chạm vào một điều thật.
Ý của nhiều triết gia sau này là thế này. Giả thuyết có một thế giới bên ngoài giải thích được vì sao hòn đá cứng với mọi người, vì sao chìa khoá nằm yên chỗ cũ, vì sao bạn và hàng xóm cùng nghe tiếng sấm. Giả thuyết tất cả là mơ cũng giải thích được, nhưng phải thêm vào vô số chi tiết rắc rối để khớp.
Khi hai lời giải thích cùng khớp với dữ kiện, người ta thường chọn lời giải thích đơn giản hơn và dự đoán tốt hơn. Đó không phải chứng minh tuyệt đối, nhưng là lý do tốt.
Còn nếu đây thật sự là một giấc mơ cực kỳ nhất quán, thì việc thương người, giữ lời và làm tốt việc của mình trong giấc mơ ấy vẫn có ý nghĩa như thường.
Mang câu hỏi này vào đời thường
Câu hỏi về giấc mơ nghe xa, nhưng phiên bản nhỏ của nó gặp mỗi ngày. Một tin nhắn đọc trên điện thoại có thật không. Một ký ức mình chắc chắn có đúng như đã xảy ra không. Hai người cãi nhau vì nhớ một bữa cơm theo hai cách hoàn toàn khác.
Bài học từ Descartes là cảm giác chắc chắn không phải bằng chứng. Bài học từ Trang Tử là nới lỏng sự cứng nhắc, chừa chỗ cho khả năng mình đang nhìn từ một góc hẹp.
Ghép lại, mình có một thái độ khá dễ chịu: tin vào thế giới một cách bình thường, sống trọn trong đó, nhưng giữ một chút khiêm tốn về những điều mình chắc nhất.
Tối nay trước khi ngủ, thử nhớ lại giấc mơ gần nhất bạn còn nhớ, và hỏi: lúc đó, điều gì khiến mình tin nó là thật?
Câu hỏi thường gặp
Trang Tử mộng hoá bướm nằm ở thiên nào?
Câu chuyện nằm ở cuối thiên Tề vật luận trong sách Trang Tử. Thiên này bàn về việc nhìn muôn vật một cách bình đẳng, không bám chặt vào những phân biệt cứng nhắc.
Hoài nghi triết học có phải là không tin gì không?
Không hẳn. Hoài nghi triết học thường là một phương pháp kiểm tra xem niềm tin nào đứng vững trước nghi ngờ mạnh nhất. Phần lớn triết gia dùng nó để tìm nền móng chắc hơn chứ không để sống trong hoài nghi.
Mơ tỉnh là gì?
Mơ tỉnh là trạng thái người đang mơ nhận ra mình đang mơ, đôi khi còn điều khiển được giấc mơ. Đây là hiện tượng có thật được giới nghiên cứu giấc ngủ quan tâm, nhưng không phải ai cũng trải qua.
Câu hỏi thế giới có thật không có ích gì cho đời sống?
Nó tập cho mình thói quen phân biệt cảm giác chắc chắn với bằng chứng thật. Thói quen đó có ích khi đọc tin, khi nhớ lại một chuyện cũ hay khi tranh cãi với người khác.
Nếu không chứng minh được thế giới là thật thì có nên lo không?
Hầu hết triết gia cho rằng không cần lo. Lý do tin vào thế giới bên ngoài rất mạnh dù không tuyệt đối, và đời sống bình thường không đòi hỏi chắc chắn tuyệt đối để vẫn đáng sống.
