Càng nhắm thẳng vào hạnh phúc thì càng dễ trượt, vì hạnh phúc thường đến như phần thưởng phụ khi mình đang chăm chú vào một việc khác, như chăm con, làm một món đồ, giúp một người. Các triết gia gọi đây là nghịch lý của khoái lạc. John Stuart Mill từng tự mình rơi vào cái bẫy ấy năm hai mươi tuổi, và câu ông viết sau đó vẫn đúng tới bây giờ: hãy tự hỏi mình có hạnh phúc không, và bạn sẽ thôi hạnh phúc.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Hồi nhỏ ai từng đuổi chuồn chuồn ngoài ruộng đều biết: chạy theo thì nó bay mất, đứng yên giơ tay thì có lúc nó đậu xuống. Hạnh phúc có vẻ cũng như vậy.
Cơn khủng hoảng của một thần đồng
John Stuart Mill được cha dạy học từ rất sớm, nghe kể ba tuổi đã học tiếng Hy Lạp. Ông lớn lên với một mục tiêu rõ ràng: cải tạo xã hội để đem lại hạnh phúc nhiều nhất cho nhiều người nhất.
Trong cuốn Tự truyện, Mill kể rằng khoảng năm hai mươi tuổi, ông tự hỏi: giả sử mọi mục tiêu cải cách mình theo đuổi đều thành hiện thực ngay lúc này, mình có thấy vui sướng lớn không. Một tiếng trả lời bật ra không kìm được: không.
Ông rơi vào một thời gian dài chán nản. Thứ giúp ông dần hồi phục, theo lời ông kể, là thơ ca, đặc biệt là thơ của Wordsworth về thiên nhiên, và việc học cách nuôi dưỡng cảm xúc chứ không chỉ lý trí.
Từ trải nghiệm đó, Mill rút ra rằng hạnh phúc chỉ đến khi mình hướng tâm trí vào một điều khác ngoài hạnh phúc của chính mình: hạnh phúc của người khác, sự tiến bộ của nhân loại, hay cả một nghệ thuật, một sở thích được theo đuổi như mục đích tự thân.
Vì sao nhắm thẳng lại trượt?
Có vài cách giải thích. Cách thứ nhất là sự chú ý. Khi đang vui, sự chú ý của mình nằm ở việc đang làm: câu chuyện với bạn, bản nhạc, mảnh vườn. Hỏi mình có vui không là kéo sự chú ý ra khỏi việc đó, đặt nó vào chính mình, và cảm giác vui tan đi.
Cách thứ hai là kỳ vọng. Khi lên kế hoạch cho một chuyến đi để được hạnh phúc, mình đặt ra một chuẩn rất cao. Chuyến đi bình thường thôi cũng thành thất vọng.
Cách thứ ba là hạnh phúc không phải một thứ có thể nhắm tới như một đồ vật. Nó giống cảm giác của một đời sống đang đi đúng, mà muốn đi đúng thì phải nhìn đường chứ không nhìn cảm giác.
Giống như ngủ: càng cố ngủ càng tỉnh. Người mất ngủ được khuyên ngừng cố, làm một việc nhẹ nhàng khác, và giấc ngủ tự tới.
Áp lực phải hạnh phúc
Thời nay có thêm một lớp nữa. Mạng xã hội đầy những bức ảnh vui vẻ, những lời khuyên sống tích cực. Hạnh phúc dần thành một bổn phận, và không thấy vui thì như mình đang làm sai điều gì.
Áp lực ấy tạo ra một vòng luẩn quẩn: buồn, rồi buồn vì mình buồn, rồi lo vì sao không thoát được nỗi buồn. Nỗi buồn ban đầu có khi rất bình thường, chỉ là phản ứng tự nhiên với một ngày tệ.
Các nhà Khắc kỷ và cả tư tưởng Phật giáo đều có một ý chung đáng nhớ ở đây: chấp nhận cảm xúc đang có thay vì chống lại nó. Cảm xúc được nhìn nhận thường nhẹ đi nhanh hơn cảm xúc bị đuổi.
Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng ăn ngủ và công việc, đó không còn là chuyện triết học, mà là lúc nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Để hạnh phúc tự đậu xuống
Nếu hạnh phúc là sản phẩm phụ, thì việc của mình là chăm sóc những thứ sinh ra nó. Có ba thứ hay được các triết gia nhắc: một việc mình làm hết lòng, những người mình quý, và một điều gì lớn hơn bản thân.
Người thầy giáo ở trường làng không thức dậy với mục tiêu hôm nay phải hạnh phúc. Thầy thức dậy để dạy cho xong bài phân số mà lũ trẻ còn lúng túng. Chiều về, thấy một đứa vừa hiểu ra, thầy vui, mà không cần tìm.
Viktor Frankl từng nói gần giống Mill: hạnh phúc không thể theo đuổi, nó phải tự đến, như kết quả của việc dấn thân vào một điều gì đó.
Nói vậy không có nghĩa là không được làm những việc vui. Cứ đi du lịch, cứ gặp bạn. Chỉ đừng đứng giữa chuyến đi mà đo xem mình đã hạnh phúc đủ chưa.
Một vài thói quen nhỏ
Thói quen đầu tiên: thay câu hỏi mình có hạnh phúc không bằng câu hôm nay mình đã làm gì đáng làm. Câu thứ hai trả lời được, và trả lời tốt thì câu thứ nhất thường tự ổn.
Thói quen thứ hai: khi đang có một khoảnh khắc dễ chịu, đừng vội chụp ảnh hay kể lể. Ở yên trong nó thêm một chút. Ghi nhận sau cũng được.
Thói quen thứ ba: dành sức cho người khác. Nấu một bữa cho người thân, giúp đồng nghiệp gỡ việc. Đây là con đường Mill đã tìm ra, và nó vẫn rẻ nhất, gần nhất.
Câu hỏi mang theo: lần gần nhất bạn thấy thật sự vui, lúc ấy bạn đang nghĩ về hạnh phúc, hay đang mải mê với một việc khác?
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý của khoái lạc là gì?
Đó là nhận xét rằng người cứ nhắm thẳng vào khoái lạc hay hạnh phúc thường khó đạt được nó, trong khi người dồn sức vào những mục tiêu khác lại hay có nó như phần thưởng phụ. Nhiều triết gia, trong đó có Mill, đã bàn tới điều này.
John Stuart Mill là ai?
John Stuart Mill là triết gia và nhà kinh tế người Anh thế kỷ mười chín, nổi tiếng với các tác phẩm về chủ nghĩa vị lợi và về tự do. Cuốn Tự truyện của ông kể lại cơn khủng hoảng tinh thần thời trẻ.
Có nên đặt mục tiêu hạnh phúc trong năm mới không?
Đặt mục tiêu cụ thể về việc làm thường hiệu quả hơn, như học một kỹ năng, gặp bạn bè đều đặn, chăm sức khoẻ. Hạnh phúc dễ đến hơn khi nó là kết quả của những việc ấy thay vì là mục tiêu trực tiếp.
Buồn có phải là thất bại trong việc sống hạnh phúc không?
Không. Buồn là cảm xúc bình thường của con người trước mất mát hay khó khăn. Một đời sống tốt vẫn có những ngày buồn, và nhìn nhận chúng nhẹ nhàng thường giúp chúng qua nhanh hơn.
Làm việc thiện để thấy vui có phải là ích kỷ không?
Mill cho rằng cảm giác vui đi kèm khi giúp người là điều tự nhiên và không làm việc thiện kém giá trị. Chỉ khi mình giúp người chủ yếu để được khen hay để cảm thấy hơn người thì động cơ mới có vấn đề.
