Epicurus coi khoái lạc là điều tốt nhất của đời người, nhưng khoái lạc ông nói tới chủ yếu là thân không đau và lòng không bận. Một bữa bánh mì với nước lúc đói, một buổi nói chuyện với bạn, một tâm trí không sợ hãi, với ông thế là đủ đầy. Ông không dạy ăn chơi xa hoa; ông dạy cách cắt bớt ham muốn để ít khổ nhất.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ít có triết gia nào bị hiểu sai nặng như Epicurus. Tên ông bị gắn với những bữa tiệc ê hề, trong khi bữa ăn yêu thích của ông có khi chỉ là bánh mì và nước. Tập này mình trả lại cho ông chút công bằng.
Một khu vườn ngoại ô Athens
Epicurus sống vào khoảng thế kỷ thứ tư và thứ ba trước Công nguyên. Ông mua một khu vườn ở Athens và lập ra một cộng đồng học tập ở đó, về sau gọi là Khu vườn. Điều lạ thời ấy là ông nhận cả phụ nữ và người nô lệ vào học.
Đời sống ở Khu vườn được kể lại là rất giản dị. Theo một giai thoại được ghi lại, Epicurus từng nhờ người gửi cho ông một hũ phô mai nhỏ, để khi nào muốn thì có một bữa tiệc.
Một hũ phô mai mà gọi là bữa tiệc. Chi tiết ấy nói lên cả triết học của ông: khoái lạc không đến từ nhiều hơn, mà từ biết thưởng thức cái ít.
Trong Thư gửi Menoeceus, ông viết rõ rằng khi nói khoái lạc là mục đích, ông không nói tới khoái lạc của kẻ trác táng, mà nói tới việc thân không đau đớn và tâm không xáo động.
Ba loại ham muốn
Phần thực dụng nhất trong dạy bảo của Epicurus là cách ông chia ham muốn. Loại thứ nhất là ham muốn tự nhiên và cần thiết, như ăn khi đói, uống khi khát, có chỗ ở che mưa nắng. Đáp ứng chúng thì dễ và đem lại khoái lạc lớn.
Loại thứ hai là ham muốn tự nhiên nhưng không cần thiết, như ăn món cầu kỳ thay vì món giản dị. Không sao nếu có, nhưng thiếu cũng chẳng chết, và không nên để chúng thành nhu cầu.
Loại thứ ba là ham muốn không tự nhiên cũng không cần thiết: danh vọng, quyền lực, giàu có vô hạn. Chúng không bao giờ thoả mãn được, vì không có điểm dừng tự nhiên. Có thêm một chút lại muốn thêm một chút.
Áp vào đời bây giờ, phép chia này giống một cái sàng. Trước khi mua một chiếc điện thoại mới hay đổi xe, hỏi nó thuộc loại ham muốn nào. Phần lớn sẽ rơi vào loại thứ hai hoặc thứ ba.
Vì sao Epicurus quý tình bạn đến vậy?
Trong những điều mà sự khôn ngoan đem lại cho một đời sống hạnh phúc, Epicurus cho rằng lớn nhất là có được tình bạn. Khu vườn của ông trước hết là một cộng đồng bạn bè.
Ông không coi tình bạn là thứ trang trí cho đời. Với ông, bạn bè cho mình sự an toàn, chỗ dựa khi khó, và người để cùng thưởng thức những khoái lạc giản dị. Một bữa ăn ăn một mình khác hẳn khi có bạn.
Điều này đặc biệt đúng với người Việt. Một cốc trà đá vỉa hè rẻ, nhưng ngồi với bạn cũ thì thành một trong những khoảnh khắc dễ chịu nhất của tuần.
Nếu phải chọn giữa thêm tiền và thêm thời gian cho bạn bè, Epicurus hẳn sẽ khuyên chọn bạn bè.
Thanh thản: khoái lạc của tâm trí
Epicurus cho rằng đau khổ của tâm trí còn nặng hơn đau khổ thân thể, vì nó kéo cả quá khứ lẫn tương lai vào hiện tại. Hai nỗi sợ lớn nhất theo ông là sợ thần linh trừng phạt và sợ cái chết.
Ông dành nhiều công sức để chỉ ra rằng cả hai nỗi sợ này không có cơ sở, theo hiểu biết của ông. Mình sẽ nói kỹ về lập luận của ông với cái chết trong một tập khác.
Mục tiêu của ông là một trạng thái tiếng Hy Lạp gọi là ataraxia, nghĩa là không xáo động, tâm yên. Đó không phải trạng thái phấn khích, mà là sự bình lặng như mặt hồ không gió.
Nghe gần với nhiều lời dạy phương Đông về tâm an. Có lẽ người ở hai đầu thế giới đã cùng nhận ra một điều: yên lòng là một khoái lạc lớn mà người ta hay bỏ quên.
Sống kiểu Epicurus trong thành phố ồn ào
Bạn không cần dọn về một khu vườn. Có thể bắt đầu từ việc tập thưởng thức trọn vẹn một thứ giản dị mỗi ngày: một cốc cà phê buổi sáng, uống chậm, không lướt điện thoại.
Rồi chọn ra một ham muốn loại thứ ba đang làm mình mệt, như muốn được nhiều người biết tới trên mạng, và hỏi thẳng: nếu nó không bao giờ đủ, mình có nên tiếp tục đổ sức vào nó không.
Và dành thời gian đều đặn cho vài người bạn thật. Không cần nhiều, Epicurus chỉ cần một khu vườn nhỏ với những người hiểu mình.
Câu hỏi mang theo: hôm nay, thứ giản dị nào đã cho bạn khoái lạc mà bạn chưa kịp nhận ra?
Câu hỏi thường gặp
Chủ nghĩa khoái lạc có phải là ăn chơi hưởng thụ không?
Với Epicurus thì không. Ông coi khoái lạc là mục đích, nhưng hiểu nó chủ yếu là không đau thân và không xáo động tâm, đạt được bằng đời sống giản dị và tình bạn, không phải bằng xa hoa.
Epicurus sống vào thời nào?
Epicurus sống vào khoảng cuối thế kỷ thứ tư và đầu thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, lập trường học của mình ở Athens. Phần lớn tác phẩm của ông đã mất, còn lại một số bức thư và những câu châm ngôn.
Ataraxia là gì?
Ataraxia là từ Hy Lạp chỉ trạng thái tâm hồn không bị xáo động, thanh thản. Nhiều trường phái Hy Lạp cổ, kể cả Epicurus và phái Hoài nghi, coi đó là mục tiêu của đời sống.
Ham muốn tự nhiên nhưng không cần thiết là gì?
Đó là những ham muốn bắt nguồn từ nhu cầu thật nhưng ở dạng cầu kỳ hơn, như muốn ăn ngon thay vì chỉ ăn no. Epicurus không cấm chúng, nhưng khuyên đừng để chúng thành thứ mình không sống thiếu được.
Epicurus có tin vào thần linh không?
Epicurus không phủ nhận thần linh, nhưng cho rằng các vị thần sống an nhiên và không can thiệp vào đời người, nên con người không cần sợ bị trừng phạt. Quan điểm này từng khiến ông bị nhiều người thời ấy phê phán.
