Câu triết học là học cách chết có gốc từ Socrates trong đối thoại Phaedo của Plato, và được Montaigne dùng làm tên một bài tiểu luận nổi tiếng. Ý của nó không phải là mong chết, mà là làm quen dần với ý nghĩ về cái chết để nó bớt làm chủ mình, và nhờ đó sống thoáng hơn, thật hơn khi còn sống. Thú vị là chính Montaigne, về già, lại đổi giọng và nói nhẹ nhàng hơn nhiều.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tập này mình theo chân một người Pháp thế kỷ mười sáu, người tự nhốt mình trong tháp sách để viết về chính mình, và đã nghĩ về cái chết suốt nửa đời.
Socrates trong ngày cuối
Đối thoại Phaedo của Plato kể lại ngày cuối cùng của Socrates trong ngục, trước khi ông uống thuốc độc theo bản án của thành Athens. Bạn bè đến thăm, người thì khóc, người thì bối rối.
Socrates thì bình thản bàn triết học. Ông nói rằng những ai thật sự theo đuổi triết học thì cả đời không làm gì khác ngoài tập chết, tức là tập tách tâm hồn khỏi những bận tâm của thân xác. Vậy đến lúc chết thật mà lại sợ thì thật vô lý.
Lập luận của Socrates gắn với niềm tin của Plato về linh hồn bất tử, điều không phải ai cũng chia sẻ. Nhưng hình ảnh một người đối diện cái chết với sự điềm tĩnh, vẫn lo trả món nợ một con gà cho thần y học, đã ở lại với phương Tây hơn hai nghìn năm.
Montaigne đọc những trang ấy qua Cicero, người đã nhắc lại ý Socrates, và lấy làm tên cho tiểu luận của mình.
Montaigne lúc trẻ: hãy luôn nghĩ tới cái chết
Michel de Montaigne là quý tộc Pháp, từng làm thẩm phán, rồi lui về lâu đài, sống giữa thư viện trong một toà tháp tròn, và viết bộ Tiểu luận, một thể loại mà ông gần như tự tạo ra.
Trong tiểu luận Triết học là học cách chết, ông khuyên hãy tước đi vẻ lạ lẫm của cái chết, hãy năng nghĩ tới nó, quen với nó, lúc nào cũng có nó trong đầu. Vì không biết cái chết đợi mình ở đâu, hãy đợi nó ở mọi nơi.
Lý do của ông rất đáng nghe: người đã học cách chết là người đã quên cách làm nô lệ. Ai không còn sợ chết thì không còn gì để người khác doạ.
Montaigne sống giữa thời chiến tranh tôn giáo đẫm máu ở Pháp, dịch bệnh hoành hành, và đã mất người bạn thân nhất từ rất sớm. Cái chết với ông không phải chuyện xa.
Cú ngã ngựa và sự đổi giọng
Rồi một chuyện xảy ra. Trong tiểu luận Về sự luyện tập, Montaigne kể có lần bị một người hầu cưỡi ngựa phi tới va trúng, ông ngã văng, bất tỉnh, thổ huyết, ai cũng tưởng ông sắp chết.
Điều ông nhớ lại lạ lùng: cảm giác lúc ấy không đáng sợ chút nào, mà mơ màng, nhẹ nhàng, như đang thiu thiu ngủ. Nỗi khổ chỉ quay lại khi ông tỉnh dần.
Trải nghiệm ấy làm Montaigne nghĩ khác. Về sau, trong những tiểu luận cuối đời, giọng ông dịu hẳn. Ông viết rằng nếu bạn không biết cách chết, đừng lo, tự nhiên sẽ chỉ cho bạn đầy đủ khi tới lúc. Đừng để chuyện chuẩn bị cho cái chết làm khổ đời sống.
Cái đổi giọng ấy là một trong những điều quý nhất ở Montaigne: ông không sợ đổi ý, và ông viết lại đúng những gì mình thật sự trải qua.
Vậy nên nghĩ về cái chết bao nhiêu?
Có hai bài học gộp lại từ Montaigne. Một chút nghĩ về cái chết có ích: nó làm mình bớt sợ, bớt bám, và nhắc mình đừng phí thời gian vào chuyện không đáng.
Người La Mã có câu nhắc memento mori, hãy nhớ rằng mình sẽ chết. Nhiều nhà sư Phật giáo cũng quán chiếu về vô thường và cái chết như một phần của tu tập.
Nhưng nghĩ quá nhiều về cái chết lại thành một cách đánh mất đời sống. Montaigne về già hiểu rằng đời sống phải là mục đích của chính nó, không phải chỉ là phòng chờ cho cái chết.
Có lẽ liều lượng hợp lý là đủ để làm mình tỉnh, không đủ để làm mình sợ.
Một bài tập nhỏ của Montaigne
Một cách thực hành nhẹ nhàng: thỉnh thoảng, khi chia tay ai đó, hãy nhớ rằng có thể đây là lần cuối. Không phải để buồn, mà để nói lời tạm biệt cho tử tế, để không bỏ đi trong lúc giận dỗi.
Hoặc tự hỏi: nếu năm nay là năm cuối, điều gì mình sẽ thôi làm, và điều gì mình sẽ làm ngay. Câu trả lời thường rất rõ, và rất ít liên quan tới công việc hay tiền bạc.
Rồi đặt câu hỏi ấy sang một bên và sống tiếp, như Montaigne lúc già: thưởng thức một bữa ăn, một cuộc trò chuyện, một buổi chiều.
Câu hỏi mang theo: nếu tự nhiên sẽ dạy bạn cách chết khi tới lúc, thì bây giờ, bạn muốn học cách sống điều gì?
Câu hỏi thường gặp
Montaigne là ai?
Michel de Montaigne là nhà văn và triết gia Pháp thế kỷ mười sáu, tác giả bộ Tiểu luận. Ông được coi là người khai sinh thể tiểu luận, viết về chính mình để hiểu con người nói chung.
Đối thoại Phaedo kể về điều gì?
Phaedo là đối thoại của Plato kể lại những giờ cuối cùng của Socrates trong ngục trước khi ông uống thuốc độc. Trong đó Socrates bàn về cái chết và sự bất tử của linh hồn.
Memento mori nghĩa là gì?
Memento mori là câu tiếng Latinh nghĩa là hãy nhớ rằng mình sẽ chết. Nó được dùng như lời nhắc sống khiêm tốn và trân trọng thời gian, xuất hiện nhiều trong nghệ thuật và văn hoá phương Tây.
Nghĩ về cái chết có làm người ta buồn chán không?
Nếu nghĩ có chủ đích và vừa phải, nhiều người thấy nó làm đời sống rõ ràng và quý hơn. Nếu ý nghĩ về cái chết trở nên ám ảnh hoặc kèm ý muốn làm hại bản thân, cần tìm người thân và chuyên gia giúp đỡ ngay.
Vì sao Montaigne đổi ý về cái chết?
Trải nghiệm suýt chết sau cú ngã ngựa cho ông thấy khoảnh khắc ấy không đáng sợ như tưởng. Về già, ông cho rằng chuẩn bị quá mức cho cái chết lại làm khổ đời sống, nên khuyên sống trọn và để tự nhiên lo phần còn lại.
