Epicurus nói cái chết không là gì với ta vì một lý do rất gọn: khi ta còn thì cái chết chưa đến, khi cái chết đến thì ta không còn. Không có lúc nào ta phải đứng đó trải qua cái chết như một điều tồi tệ, nên sợ nó là sợ một thứ sẽ không bao giờ chạm được vào mình. Lập luận này giúp nhiều người bớt sợ trạng thái sau khi chết, dù nó chưa xoa được nỗi tiếc khi phải rời bỏ những gì mình yêu.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nói chuyện cái chết nghe nặng nề, nhưng tập này mình đi nhẹ thôi. Mình sẽ nghe một triết gia Hy Lạp cố giúp con người bớt sợ, rồi xem cách của ông đi được tới đâu.
Nỗi sợ mà Epicurus muốn chữa
Với Epicurus, mục tiêu của triết học giống như của y học: chữa nỗi khổ của tâm hồn. Và ông thấy hai nỗi khổ lớn nhất là sợ thần linh trừng phạt và sợ cái chết.
Học trò đời sau tóm dạy bảo của ông thành bốn vị thuốc: thần linh không đáng sợ, cái chết không đáng lo, điều tốt dễ có, điều khổ dễ chịu đựng. Cái chết nằm ngay vị thuốc thứ hai.
Ông tin rằng con người được cấu thành từ các nguyên tử, khi chết thì các nguyên tử tan ra, không còn cảm giác. Đây là phần thế giới quan của riêng ông, bạn không cần đồng ý để theo được lập luận tiếp theo.
Trong Thư gửi Menoeceus, ông viết: hãy tập quen với ý nghĩ rằng cái chết không là gì với ta, vì mọi tốt xấu đều nằm ở cảm giác, mà cái chết là mất hết cảm giác.
Lập luận: không bao giờ gặp nhau
Cái lõi của lập luận rất đẹp về mặt hình thức. Một điều tệ phải tệ với ai đó. Khi mình còn sống, cái chết chưa xảy ra, nên chưa tệ với mình. Khi cái chết xảy ra, mình không còn để nó tệ với mình.
Vậy nỗi sợ chết, theo Epicurus, là sợ một trạng thái mình sẽ không bao giờ trải qua. Nó giống sợ một bữa tiệc mình chắc chắn không dự.
Ông còn nói thêm: người sợ chết không phải vì đau khi chết, mà vì đau khi chờ chết. Nỗi khổ nằm hết ở hiện tại, trong trí tưởng tượng. Gỡ nó đi là trả lại sự bình yên cho đời sống.
Có một dòng chữ khắc trên nhiều bia mộ thời La Mã, phản ánh tinh thần này: đã không có, đã có, không còn, không bận tâm.
Phép đối xứng của Lucretius
Lucretius, nhà thơ La Mã theo trường phái Epicurus, thêm một lập luận rất dễ hình dung trong trường ca Bàn về bản chất của vạn vật.
Ông bảo hãy nhìn lại khoảng thời gian dài vô tận trước khi mình sinh ra. Mình không ở đó, và không thấy khổ chút nào vì đã không ở đó. Khoảng thời gian sau khi chết, ông nói, giống như tấm gương phản chiếu khoảng trước khi sinh.
Nếu khoảng trước không làm mình sợ, cớ gì khoảng sau lại làm mình sợ. Không ai đêm nằm khóc vì đã không có mặt thời vua Hùng.
Nhiều người thấy lập luận này an ủi thật sự. Nó biến cái chết từ một cái hố đen thành một trạng thái quen thuộc, mình đã từng ở đó, và nó không đau.
Chỗ lập luận chưa chạm tới
Nhưng cũng nhiều triết gia cho rằng Epicurus đã trả lời một câu hỏi khác với câu người ta thật sự hỏi. Ít ai sợ cảm giác của việc đã chết. Người ta sợ mất những gì lẽ ra còn có.
Một người mẹ ba mươi tuổi sợ chết không vì sợ trạng thái không cảm giác, mà vì sợ không được thấy con lớn. Cái chết tệ vì nó tước đi phần đời còn lại, dù người chết không cảm thấy sự tước đoạt ấy.
Cách nhìn này giải thích vì sao ta thấy cái chết của một đứa trẻ bi thảm hơn cái chết của một cụ già trăm tuổi, dù cả hai đều không còn cảm giác. Đứa trẻ mất nhiều hơn.
Và phép đối xứng của Lucretius cũng có kẽ hở: khoảng trước khi sinh không lấy đi của mình thứ gì đã có, còn cái chết thì lấy đi những gì mình đang có và đang yêu.
Dùng Epicurus cho đời sống
Dù không giải quyết trọn, lập luận của Epicurus vẫn có ích ở một chỗ quan trọng: nó tách nỗi sợ cái chết thành hai phần. Phần sợ trạng thái sau khi chết thì có thể bớt đi. Phần tiếc đời thì nên được giữ, vì nó cho thấy đời mình đáng tiếc.
Và chính Epicurus kết luận rằng hiểu đúng về cái chết làm cho đời sống hữu hạn trở nên dễ chịu, không phải vì thêm thời gian, mà vì bỏ được khát vọng bất tử.
Cách dùng thực tế: khi nỗi sợ chết ùa tới vào một đêm khó ngủ, thử nhắc mình rằng phần đáng lo là cách sống những ngày còn lại, và đó là phần mình làm được.
Câu hỏi mang theo: nếu bớt được nỗi sợ, bạn sẽ dùng sức lực ấy cho điều gì trong những ngày đang có?
Câu hỏi thường gặp
Tứ dược của Epicurus là gì?
Tứ dược là cách học trò đời sau tóm dạy bảo của Epicurus thành bốn ý: thần linh không đáng sợ, cái chết không đáng lo, điều tốt dễ có, điều khổ dễ chịu đựng. Nó được dùng như một bài thuốc cho tâm hồn.
Lucretius là ai?
Lucretius là nhà thơ La Mã thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, tác giả trường ca Bàn về bản chất của vạn vật, trình bày tư tưởng của Epicurus bằng thơ. Lập luận đối xứng về cái chết nằm trong phần ba của tác phẩm.
Nghĩ nhiều về cái chết có hại không?
Suy nghĩ có chủ đích về cái chết, như các triết gia làm, thường giúp người ta trân trọng đời sống hơn. Nhưng nếu ý nghĩ về cái chết trở nên ám ảnh, gây hoảng sợ hay đi kèm ý muốn làm hại bản thân, bạn cần nói ngay với người thân và tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Vì sao cái chết của người trẻ thấy bi thảm hơn?
Nhiều triết gia giải thích rằng cái chết tệ ở chỗ nó tước đi phần đời lẽ ra còn có. Người trẻ mất đi nhiều năm tháng hơn, nên cái chết của họ được cảm nhận là mất mát lớn hơn.
Epicurus có tin vào đời sau không?
Không. Epicurus cho rằng con người được cấu thành từ nguyên tử và khi chết thì tan ra, không còn cảm giác. Đây là quan điểm riêng của trường phái ông, khác với nhiều truyền thống tôn giáo.
