Tha thứ không phải là quên, không phải là nói điều sai thành không sao, và cũng không bắt buộc phải làm lành như cũ. Nhiều triết gia hiểu tha thứ là tự nguyện buông bỏ lòng oán giận và ý muốn trả đũa đối với người đã làm sai với mình, trong khi vẫn nhớ rõ điều đã xảy ra và vẫn coi đó là sai. Hiểu như vậy, tha thứ không còn là đòi hỏi người bị tổn thương phải giả vờ.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Người ta hay khuyên nhau thôi bỏ qua đi, quên đi cho nhẹ lòng. Tập này mình hỏi: tha thứ thật ra là làm gì, và không phải làm gì.
Tha thứ không phải là gì
Trước hết, tha thứ không phải là quên. Người bị phản bội nhớ rất rõ chuyện đã xảy ra, và không có lý do gì phải xoá nó khỏi trí nhớ. Nếu tha thứ đòi phải quên, thì gần như không ai tha thứ được.
Tha thứ cũng không phải là bào chữa. Bào chữa là nói việc ấy không sai lắm, có lý do. Tha thứ thì ngược lại: chính vì việc ấy sai mới cần tha thứ. Nếu không sai, chẳng có gì để tha.
Tha thứ cũng không bắt buộc là làm lành. Một người có thể tha thứ cho người chồng cũ đã đối xử tệ, mà vẫn không quay về sống chung. Tha thứ là chuyện trong lòng mình, làm lành là chuyện của hai người.
Và tha thứ không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm. Người làm sai vẫn có thể phải bồi thường, sửa chữa, chịu hậu quả theo pháp luật. Tha thứ không xoá những điều ấy.
Butler: buông oán giận, không phải buông sự thật
Joseph Butler, một giám mục và triết gia người Anh thế kỷ mười tám, có những bài giảng nổi tiếng về oán giận và tha thứ. Ông cho rằng oán giận không phải lúc nào cũng xấu.
Oán giận trước một bất công là phản ứng tự nhiên, thậm chí cần thiết: nó cho thấy mình coi trọng bản thân và lẽ phải. Người không bao giờ oán giận điều sai có khi là người không còn thấy điều sai.
Vấn đề là khi oán giận vượt quá mức, kéo dài thành hận thù, thành ý muốn trả đũa. Tha thứ, theo Butler, là buông phần quá mức ấy, chứ không phải buông việc nhận ra điều sai.
Cách nhìn này giúp người bị tổn thương không phải ép mình thấy mọi chuyện bình thường. Họ chỉ được mời thôi để vết thương cứ mãi điều khiển đời mình.
Arendt: tha thứ giải phóng cả hai phía
Hannah Arendt, nhà tư tưởng thế kỷ hai mươi, nhìn tha thứ ở một góc khác. Bà nói hành động của con người không thể rút lại: điều đã làm thì đã làm, không ai quay ngược được.
Nếu không có tha thứ, cả người làm sai lẫn người bị làm sai đều bị trói mãi vào một hành động trong quá khứ, như bị giam trong một khoảnh khắc không bao giờ trôi đi.
Tha thứ, theo bà, là cách con người tự giải phóng khỏi sự trói buộc ấy, để có thể bắt đầu lại. Nó không thay đổi quá khứ, nhưng thay đổi cách quá khứ đè lên hiện tại.
Trong một gia đình, hai anh em giận nhau vì chuyện chia đất từ hai chục năm trước. Không ai quên được. Nhưng nếu một người nói được mình bỏ qua chuyện cũ, cả hai nhà có thể bắt đầu lại, và con cháu thôi phải mang cái giận không phải của mình.
Có nên tha thứ mọi điều không?
Đây là chỗ các triết gia bất đồng. Có người cho rằng có những tội ác quá lớn mà tha thứ là không phù hợp, nhất là khi người làm sai không hối lỗi và còn tiếp tục gây hại.
Có người cho rằng tha thứ nên chờ người làm sai nhận lỗi và sửa chữa. Tha thứ cho người không hề hối lỗi có thể vô tình nói với họ rằng việc ấy không sao.
Lại có những truyền thống tôn giáo coi tha thứ vô điều kiện là một đức tính cao, xuất phát từ lòng từ bi. Đó là lựa chọn của mỗi người, và đáng được tôn trọng.
Điều quan trọng nhất là: tha thứ không bao giờ nên bị ép. Người ngoài không có quyền đòi người bị tổn thương tha thứ nhanh. Và tha thứ không đòi hỏi quay lại một mối quan hệ nguy hiểm.
Tha thứ như một quá trình
Ít ai tha thứ trong một lần. Thường đó là một quá trình dài: lúc đầu giận, rồi bớt giận, rồi có lúc giận lại, rồi dần nhẹ. Không đi thẳng là bình thường.
Có vài điều giúp quá trình ấy: thừa nhận rõ mình đã bị tổn thương ra sao, không vội nhảy qua bước này; cố hiểu người kia như một con người phức tạp, không chỉ là việc sai họ đã làm; và để ý xem ôm giữ cơn giận đang lấy đi của mình những gì.
Và đừng quên một người hay cần được tha thứ nhất: chính mình. Nhiều người tha thứ cho người khác dễ hơn tha thứ cho lỗi của bản thân.
Câu hỏi mang theo: có cơn giận nào bạn đang giữ lâu tới mức nó bắt đầu giữ lại bạn không?
Câu hỏi thường gặp
Tha thứ và làm lành khác nhau thế nào?
Tha thứ là việc trong lòng mình, buông bỏ oán giận và ý muốn trả đũa. Làm lành là khôi phục mối quan hệ, cần cả hai bên. Có thể tha thứ mà không làm lành, nhất là khi mối quan hệ không an toàn.
Hannah Arendt nói gì về tha thứ?
Arendt cho rằng hành động con người không thể rút lại, và tha thứ là cách giải phóng con người khỏi sự trói buộc vào quá khứ, để có thể bắt đầu lại. Bà bàn điều này trong cuốn Thân phận con người.
Oán giận có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Nhiều triết gia, như Joseph Butler, cho rằng oán giận trước bất công là phản ứng tự nhiên, cho thấy mình coi trọng lẽ phải. Vấn đề là khi nó kéo dài quá mức thành hận thù.
Có bắt buộc phải tha thứ cho người làm hại mình không?
Không. Tha thứ là lựa chọn tự nguyện, không ai có quyền ép người bị tổn thương. Nếu đang bị bạo hành hay đe doạ, ưu tiên là an toàn và tìm sự giúp đỡ từ người thân, cơ quan chức năng hay chuyên gia.
Làm sao tha thứ cho chính mình?
Thừa nhận lỗi rõ ràng, sửa chữa những gì còn sửa được, rút ra bài học và nhắc mình rằng một lỗi lầm không định nghĩa toàn bộ con người. Nếu cảm giác tội lỗi đè nặng kéo dài, nên tìm chuyên gia tâm lý.
