Hiếu thảo không có nghĩa là vâng lời cha mẹ tuyệt đối, kể cả theo chính Nho giáo. Khổng Tử dạy rằng cái lõi của hiếu là lòng kính chứ không chỉ là nuôi dưỡng, và khi cha mẹ có điều sai thì con nên khuyên can nhẹ nhàng; Tuân Tử còn nói thẳng là theo lẽ phải chứ không theo cha. Hiếu, hiểu cho đúng, là thương và kính, chứ không phải bỏ lương tâm của mình lại phía sau.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ở nhiều gia đình Việt, chữ hiếu hay được nhắc vào đúng những lúc con cái và cha mẹ bất đồng: chọn nghề, chọn người cưới, chọn nơi sống. Tập này mình đọc lại chữ hiếu từ gốc.
Nuôi mà không kính thì khác gì
Trong Luận Ngữ, Tử Du hỏi Khổng Tử về hiếu. Ông đáp: hiếu ngày nay người ta cho là nuôi được cha mẹ. Đến chó ngựa người ta cũng nuôi. Nếu không kính, thì lấy gì mà phân biệt.
Câu ấy nghe gắt, nhưng ý rất rõ: đưa tiền, mua đồ cho cha mẹ chưa phải là hiếu nếu thiếu sự tôn trọng. Một người con gửi tiền đều đặn mà lần nào gọi điện cũng gắt gỏng thì mới làm được phần dễ.
Ở một đoạn khác, Tử Hạ hỏi về hiếu, Khổng Tử đáp: khó ở nét mặt. Có việc thì con làm thay, có rượu cơm thì mời cha mẹ, như thế đã đủ là hiếu chưa. Ý là giữ được nét mặt vui vẻ, dịu dàng khi chăm cha mẹ mới là cái khó.
Ai từng chăm cha mẹ già lâu ngày đều hiểu câu khó ở nét mặt. Mệt mỏi rất dễ lộ ra thành giọng nói cộc, cái thở dài. Hiếu là cả những điều nhỏ ấy.
Khi cha mẹ sai thì làm gì?
Luận Ngữ có một đoạn ít được nhắc nhưng rất quan trọng: thờ cha mẹ, khi cha mẹ có lỗi thì can gián nhẹ nhàng. Nếu thấy cha mẹ không nghe, vẫn kính trọng, không trái ý một cách thô bạo, vất vả mà không oán.
Đoạn này cho thấy Khổng Tử không đòi con im lặng trước cái sai của cha mẹ. Con có bổn phận khuyên. Chỉ là cách khuyên phải giữ lòng kính, nhẹ nhàng, kiên nhẫn.
Tưởng tượng người cha muốn đem hết tiền dành dụm đi đầu tư theo lời một người lạ hứa lãi cao. Im lặng vâng lời không phải là hiếu. Khuyên nhẹ, đưa thông tin, nhờ người cha tin tưởng nói giúp, đó mới là hiếu theo Khổng Tử.
Phần vất vả mà không oán nhắc rằng việc khuyên có khi phải lặp lại nhiều lần, và mình không nên vì thế mà sinh lòng giận cha mẹ.
Tuân Tử: theo lẽ phải, không theo cha
Tuân Tử đi xa hơn. Trong thiên Tử đạo, nghĩa là đạo làm con, ông viết: theo đạo không theo vua, theo nghĩa không theo cha, đó là đại hạnh của con người.
Ông phân biệt các bậc hiếu. Làm theo lời cha mẹ khi cha mẹ đúng là hiếu thường. Nhưng có những lúc theo lời cha mẹ lại khiến cha mẹ nguy hiểm hay mang tiếng xấu, thì không theo mới là hiếu thật.
Ý này có thể làm nhiều người bất ngờ, vì ta hay nghĩ Nho giáo chỉ dạy vâng lời. Thật ra truyền thống ấy phong phú hơn nhiều, và luôn có chỗ cho lương tâm của người con.
Dĩ nhiên, theo nghĩa không theo cha không phải là cái cớ để làm mọi điều mình thích. Nghĩa ở đây là lẽ phải, không phải sở thích riêng.
Chọn nghề, chọn người: hiếu ở đâu?
Nhiều bất đồng giữa cha mẹ và con cái ngày nay không phải chuyện đúng sai đạo đức, mà là chuyện lựa chọn đời sống: học ngành gì, cưới ai, sống ở đâu.
Ở những chỗ ấy, tư tưởng Nho giáo gốc không cho câu trả lời trực tiếp, vì thời ấy các lựa chọn này phần lớn do gia đình quyết. Nhưng tinh thần của nó vẫn dùng được: giữ lòng kính, nói chuyện nhẹ nhàng, kiên nhẫn giải thích.
Một người con chọn con đường khác ý cha mẹ vẫn có thể rất hiếu, nếu chọn với sự tôn trọng, giải thích cho cha mẹ hiểu, và tiếp tục chăm lo, quan tâm. Ngược lại, vâng lời mà trong lòng oán giận suốt đời có khi lại xa chữ hiếu hơn.
Ca dao nói công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra. Đền đáp công ơn ấy không nhất thiết là sống theo đúng mọi điều cha mẹ muốn, mà là sống sao cho cha mẹ có thể yên lòng và tự hào.
Hiếu là thương và kính
Gom lại, chữ hiếu theo nghĩa sâu có hai trụ: thương và kính. Thương thì chăm lo, nhớ tới, ở bên khi cha mẹ cần. Kính thì tôn trọng, lắng nghe, giữ nét mặt dịu dàng.
Vâng lời là một cách thể hiện kính, nhưng không phải cách duy nhất, và không phải lúc nào cũng đúng. Có lúc chính việc dám nói thật, nhẹ nhàng mà kiên quyết, mới là kính trọng cha mẹ như những người trưởng thành.
Và hiếu không chỉ chảy một chiều. Sách Lễ Ký của nhà Nho đặt phụ từ cạnh tử hiếu, cha hiền từ và con hiếu thảo là hai bổn phận đi đôi. Một gia đình lành mạnh là nơi cả hai phía cùng học cách thương nhau.
Câu hỏi mang theo: trong cách bạn đối xử với cha mẹ tuần này, phần thương và phần kính, phần nào đang cần chăm thêm?
Câu hỏi thường gặp
Khổng Tử nói gì về hiếu?
Khổng Tử dạy hiếu cốt ở lòng kính, không chỉ ở việc nuôi dưỡng, và cái khó là giữ được nét mặt dịu dàng khi phụng dưỡng cha mẹ. Ông cũng dạy con nên khuyên can nhẹ nhàng khi cha mẹ có lỗi.
Câu tòng nghĩa bất tòng phụ của ai?
Câu theo nghĩa không theo cha nằm trong thiên Tử đạo của sách Tuân Tử. Nó khẳng định rằng khi lời cha đi ngược lẽ phải, theo lẽ phải mới là đạo làm con cao nhất.
Không vâng lời cha mẹ có phải là bất hiếu không?
Không nhất thiết. Theo chính các nhà Nho, vâng lời khi cha mẹ sai không phải là hiếu thật. Điều quan trọng là giữ lòng kính, khuyên can nhẹ nhàng và tiếp tục chăm lo cho cha mẹ.
Làm sao nói chuyện với cha mẹ khi bất đồng?
Chọn lúc cả hai bình tĩnh, lắng nghe lo lắng của cha mẹ trước, giải thích lựa chọn của mình bằng lời lẽ tôn trọng và cho cha mẹ thời gian. Nhờ một người cả hai tin tưởng nói giúp cũng thường hiệu quả.
Chăm cha mẹ già mệt mỏi có phải là thiếu hiếu không?
Không. Mệt mỏi là chuyện bình thường của người chăm sóc lâu ngày. Chia sẻ việc với anh chị em, tìm người hỗ trợ và chăm cả sức khoẻ của chính mình giúp giữ được sự dịu dàng mà Khổng Tử nói tới.
