Ở một mình là một hoàn cảnh, còn cô đơn là một cảm giác: cảm giác thiếu kết nối mà mình cần. Hai thứ hay bị gộp làm một, nhưng người ta có thể ở một mình mà rất đầy đặn, và có thể đứng giữa đám đông mà cô đơn tới nghẹn. Montaigne khuyên mỗi người giữ cho mình một căn phòng phía sau, còn Schopenhauer kể chuyện bầy nhím mùa đông để nói về khoảng cách vừa đủ giữa người với người.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nhiều người trẻ sống một mình ở thành phố, nhiều người già ở quê khi con cháu đi xa. Tập này không vội an ủi ai, chỉ thử tách hai chữ hay bị trộn vào nhau.
Hai chữ, hai trạng thái
Nhà thần học Paul Tillich có một nhận xét hay được trích: ngôn ngữ đã tạo ra chữ cô đơn để diễn tả nỗi đau của việc ở một mình, và tạo ra chữ tĩnh tại một mình để diễn tả vẻ đẹp của nó.
Tiếng Việt cũng có những chữ khác nhau: cô đơn, lẻ loi, hiu quạnh, nhưng cũng có thanh tịnh, thảnh thơi. Cùng một căn phòng vắng, có ngày mình thấy hiu quạnh, có ngày mình thấy thảnh thơi.
Khác biệt nằm ở bên trong. Cô đơn là khi mình muốn có ai đó mà không có, hoặc có người bên cạnh mà không ai hiểu. Ở một mình đẹp là khi mình chọn nó, và thấy mình là người bạn đủ tốt của chính mình.
Hannah Arendt cũng phân biệt hai trạng thái này: khi ở một mình mà vẫn trò chuyện được với chính mình, mình không cô đơn; cô đơn là khi bị bỏ rơi, kể cả bởi chính mình.
Căn phòng phía sau của Montaigne
Trong tiểu luận Về sự cô tịch, Montaigne khuyên mỗi người nên có một căn phòng phía sau cửa hàng, hoàn toàn của riêng mình, nơi mình được tự do thật sự, là chỗ ẩn cư chính.
Ông không bảo bỏ gia đình, bỏ bạn bè. Ông vẫn yêu vợ con, vẫn có bạn. Ý ông là ngoài mọi mối quan hệ, mỗi người cần một chỗ trong lòng không phụ thuộc vào ai, để khi mất đi những gì bên ngoài, mình không sụp đổ hoàn toàn.
Bản thân Montaigne đã có căn phòng ấy theo nghĩa đen: thư viện trong toà tháp tròn ở lâu đài, nơi ông đọc và viết những tiểu luận của mình.
Căn phòng phía sau ngày nay có thể là một buổi sáng sớm trước khi cả nhà dậy, một sở thích riêng, một góc ban công với chậu cây. Thứ quan trọng là nó thuộc về mình.
Bầy nhím mùa đông của Schopenhauer
Schopenhauer kể một ngụ ngôn nổi tiếng. Một ngày mùa đông giá rét, bầy nhím xúm lại sát nhau để sưởi ấm. Nhưng sát quá thì lông gai đâm vào nhau, đau, nên lại tản ra. Tản ra thì lạnh, lại xúm vào.
Cứ thế, chúng đẩy qua đẩy lại cho tới khi tìm được một khoảng cách vừa phải: đủ gần để ấm, đủ xa để không đâm nhau.
Schopenhauer dùng ngụ ngôn để nói về xã hội loài người: nỗi trống trải đẩy ta lại gần nhau, nhưng tính khí và thói quen của mỗi người lại làm ta khó chịu khi quá gần. Lịch sự và phép tắc là cái khoảng cách vừa phải ấy.
Ai sống chung nhà với nhiều thế hệ đều hiểu bầy nhím. Thương nhau thật nhưng ai cũng cần chút khoảng riêng, và tìm ra khoảng cách ấy là cả một nghệ thuật.
Cô đơn giữa đám đông
Có một kiểu cô đơn khó nói hơn: cô đơn khi ở giữa người khác. Ngồi trong một bữa tiệc đông vui mà thấy không ai thật sự nghe mình. Sống trong một gia đình mà mỗi người một màn hình.
Kiểu cô đơn này cho thấy kết nối không đo bằng số người quanh mình, mà bằng chất lượng của vài mối quan hệ. Một người bạn hiểu mình đáng hơn trăm người quen.
Mạng xã hội có lúc làm tình trạng này nặng thêm: nhiều kết nối, ít gặp gỡ. Cảm giác được thấy bởi hàng trăm người không thay được cảm giác được hiểu bởi một người.
Và cô đơn kéo dài không chỉ là chuyện tâm trạng. Nếu bạn thấy cô đơn nặng nề nhiều tuần, kèm buồn bã, mất ngủ, hãy chủ động tìm người thân, bạn bè hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Học cách ở một mình cho đẹp
Nếu ở một mình là chuyện đời ai cũng gặp, thì học cách sống đẹp với nó là việc đáng làm. Bắt đầu từ những khoảng ngắn: một buổi đi dạo một mình, một bữa ăn một mình không điện thoại.
Để ý những lúc ở một mình mình thấy dễ chịu nhất. Đó là dấu hiệu của căn phòng phía sau đang thành hình.
Đồng thời, đừng để căn phòng ấy thành bức tường. Montaigne vẫn có bạn, Schopenhauer vẫn nói về khoảng cách vừa đủ chứ không phải khoảng cách vô hạn.
Câu hỏi mang theo: lần cuối bạn ở một mình mà thấy thảnh thơi, chứ không phải hiu quạnh, là khi nào, và điều gì đã làm nên sự khác biệt?
Câu hỏi thường gặp
Cô đơn và ở một mình khác nhau thế nào?
Ở một mình là hoàn cảnh không có người khác bên cạnh, có thể do mình chọn. Cô đơn là cảm giác đau vì thiếu kết nối mình cần, có thể xảy ra cả khi đang ở giữa nhiều người.
Căn phòng phía sau của Montaigne là gì?
Đó là hình ảnh trong tiểu luận Về sự cô tịch, chỉ một chỗ hoàn toàn của riêng mình trong lòng, nơi mình được tự do và không phụ thuộc vào ai. Montaigne khuyên mỗi người nên giữ một chỗ như vậy.
Ngụ ngôn bầy nhím của Schopenhauer nói gì?
Ngụ ngôn kể bầy nhím mùa đông xúm lại để ấm nhưng bị gai đâm nên phải tản ra, cuối cùng tìm được khoảng cách vừa phải. Nó nói về việc con người cần nhau nhưng cũng cần khoảng riêng.
Sống một mình có hại cho sức khoẻ không?
Sống một mình tự nó không có hại. Điều đáng lo là cô đơn kéo dài và thiếu kết nối xã hội, vốn được nhiều nghiên cứu liên hệ với sức khoẻ kém hơn. Giữ liên lạc đều đặn với người thân, bạn bè là điều quan trọng.
Làm sao bớt cô đơn?
Chủ động liên lạc với một hai người bạn cũ, tham gia một hoạt động đều đặn có người khác cùng làm, và tập ở một mình một cách có chủ đích. Nếu cô đơn đi kèm buồn bã kéo dài, nên tìm chuyên gia tâm lý.
