Trong sách Bữa tiệc của Plato, nhà soạn hài kịch Aristophanes kể rằng con người xưa vốn tròn trịa, có bốn tay bốn chân, rồi bị thần Zeus chẻ làm đôi, nên từ đó mỗi người đi tìm nửa kia của mình, và tình yêu là tên gọi của khát khao được trọn vẹn ấy. Socrates đưa ra một cách nhìn khác: tình yêu là khao khát điều đẹp và điều tốt, bắt đầu từ một con người cụ thể rồi nâng mình lên cao hơn. Hai cách nhìn ấy, hơn hai nghìn năm sau, vẫn đang giằng co trong cách chúng ta yêu.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Người Việt quen gọi người thương là một nửa của mình. Tập này mình đi tìm xem chữ một nửa ấy từ đâu ra, và nó còn thiếu điều gì.
Một bữa tiệc bàn về tình yêu
Bữa tiệc là một đối thoại của Plato, kể lại một buổi tiệc ở Athens, nơi các khách mời lần lượt đứng lên ca ngợi thần Tình yêu Eros. Có nhà hùng biện, có thầy thuốc, có nhà soạn kịch, và cuối cùng là Socrates.
Mỗi người nói một kiểu. Có người nói tình yêu là vị thần cổ nhất, khiến người yêu trở nên can đảm để không xấu hổ trước người mình yêu. Có người nói tình yêu là sự hài hoà, như trong âm nhạc hay y học.
Cái hay của sách là không có một câu trả lời duy nhất. Nó giống một bữa tiệc thật, mỗi người góp một góc nhìn, có lúc nghiêm túc, có lúc buồn cười.
Hai bài nói được nhớ nhiều nhất là của Aristophanes và của Socrates, và chúng gần như đối lập nhau.
Aristophanes và câu chuyện bị chẻ đôi
Aristophanes kể một huyền thoại vừa hài vừa buồn. Ngày xưa con người có hình tròn, bốn tay, bốn chân, hai khuôn mặt nhìn về hai phía, và rất mạnh, mạnh tới mức định tấn công các vị thần.
Thần Zeus không muốn tiêu diệt loài người, nên chẻ mỗi người làm đôi. Từ đó, mỗi nửa nhớ thương nửa kia, đi khắp nơi tìm lại. Khi tìm thấy, họ ôm chặt nhau, không muốn rời.
Aristophanes nói tình yêu là tên gọi của khát khao và theo đuổi sự trọn vẹn. Và có những người khi gặp nhau thì không nói được mình muốn gì ở nhau, chỉ biết không muốn xa nhau dù một lúc.
Đây chính là gốc của hình ảnh một nửa mà nhiều nền văn hoá, kể cả người Việt, dùng tới ngày nay. Nó đẹp vì nó nói đúng cảm giác: gặp đúng người như thấy mình được lấp đầy.
Socrates và nấc thang của Diotima
Đến lượt Socrates, ông kể lại những gì một người phụ nữ tên Diotima đã dạy ông về tình yêu. Bà nói tình yêu không phải là một vị thần đẹp đẽ, mà là khao khát những gì mình chưa có: điều đẹp, điều tốt.
Rồi bà vẽ ra một nấc thang. Bắt đầu là yêu một thân thể đẹp. Rồi nhận ra cái đẹp có ở nhiều thân thể. Rồi thấy cái đẹp của tâm hồn quý hơn. Rồi tới cái đẹp của những nếp sống, những hiểu biết, và cuối cùng là chiêm ngưỡng chính Cái đẹp tự thân.
Theo cách nhìn này, tình yêu không chỉ là tìm lại nửa đã mất, mà là một động lực nâng mình lên. Yêu một người tốt làm mình muốn tốt hơn.
Từ đây sinh ra chữ tình yêu kiểu Plato, ngày nay thường bị hiểu hẹp thành tình yêu không thể xác. Nghĩa gốc thì rộng hơn: tình yêu như một con đường hướng về điều cao đẹp.
Một nửa có đủ không?
Hình ảnh một nửa có một mặt nguy hiểm. Nếu tin mình chỉ là một nửa, mình có thể đòi người kia phải lấp đầy mọi thiếu hụt của mình. Và khi họ không làm được, mình thấy thất vọng, như bị lừa.
Nhiều cặp vợ chồng trải qua điều này sau vài năm cưới. Cái cảm giác được lấp đầy ban đầu nhạt dần, và họ tưởng mình đã chọn sai một nửa.
Cách nhìn của Diotima gợi một hướng khác: tình yêu không phải là hai nửa ghép lại cho vừa, mà là hai người cùng hướng về điều tốt đẹp, cùng lớn lên.
Erich Fromm, nhà tâm lý học thế kỷ hai mươi, trong cuốn Nghệ thuật yêu thương, cũng nói tình yêu là một nghệ thuật cần học và luyện tập, một hành động trao đi, không phải một trạng thái tình cờ rơi vào.
Yêu như cùng leo một nấc thang
Có lẽ nên giữ cả hai. Cảm giác gặp được một nửa là có thật và đáng quý, đó là phần Aristophanes nói đúng. Nhưng giữ được tình yêu lâu dài cần phần của Diotima: cùng nhau hướng tới điều tốt.
Cặp vợ chồng già đi dạo trên bờ biển không còn là hai nửa mới ghép. Họ là hai người đã cùng leo nhiều nấc thang: nuôi con, chăm cha mẹ, qua những năm khó.
Một câu hỏi nhỏ có thể giúp: tình yêu này có làm mình tốt hơn không, và mình có đang giúp người kia tốt hơn không.
Câu hỏi mang theo: nếu nghĩ về người bạn thương, bạn thấy họ là một nửa lấp đầy bạn, hay là người cùng bạn leo một nấc thang?
Câu hỏi thường gặp
Bữa tiệc của Plato là sách gì?
Bữa tiệc là một đối thoại của Plato kể lại một buổi tiệc ở Athens, nơi các khách mời lần lượt nói về tình yêu. Đây là một trong những văn bản nổi tiếng nhất về tình yêu trong triết học phương Tây.
Huyền thoại một nửa của Aristophanes kể gì?
Aristophanes kể con người xưa có hình tròn với bốn tay bốn chân, bị thần Zeus chẻ đôi vì quá mạnh. Từ đó mỗi người đi tìm nửa kia của mình, và tình yêu là khát khao được trọn vẹn trở lại.
Diotima là ai?
Diotima là người phụ nữ mà Socrates kể đã dạy ông về tình yêu trong sách Bữa tiệc. Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận bà là nhân vật có thật hay do Plato xây dựng.
Tình yêu kiểu Plato có phải là tình yêu không thể xác?
Ngày nay chữ này thường được dùng với nghĩa ấy, nhưng ý gốc rộng hơn. Theo Plato, tình yêu là một con đường đi từ cái đẹp cụ thể lên tới cái đẹp và điều tốt cao hơn.
Làm sao giữ tình yêu lâu dài?
Nhiều triết gia và nhà tâm lý cho rằng tình yêu lâu dài cần được nuôi bằng hành động: quan tâm, tôn trọng, cùng nhau hướng tới những điều tốt. Nó giống một nghệ thuật cần luyện tập hơn là một cảm giác tự đến.
