Aristotle chia tình bạn làm ba loại: bạn vì có ích cho nhau, bạn vì vui với nhau, và bạn vì quý chính con người của nhau. Hai loại đầu không có gì xấu, đời ai cũng cần, nhưng chúng dễ tan khi lợi ích hết hay niềm vui nhạt. Loại thứ ba hiếm, cần nhiều thời gian để thành, và theo ông là tình bạn trọn vẹn nhất, thứ mà không ai muốn sống thiếu dù có mọi của cải khác.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Danh bạ điện thoại có thể có hàng trăm cái tên. Nhưng nếu ba giờ sáng có chuyện, bạn sẽ gọi ai. Tập này mình nghe Aristotle giúp trả lời câu hỏi đó.
Không ai muốn sống thiếu bạn bè
Aristotle dành trọn hai quyển trong mười quyển của Đạo đức học Nicomachus để bàn về tình bạn, nhiều hơn bất cứ đức tính nào khác. Ông mở đầu bằng một câu mạnh: không ai chọn sống mà không có bạn, dù có mọi điều tốt khác.
Người giàu cần bạn để làm điều tốt với của cải của mình. Người nghèo cần bạn làm chỗ nương tựa. Người trẻ cần bạn để khỏi lầm lỡ, người già cần bạn để chăm sóc và bù đắp những gì mình không còn làm nổi.
Với người Việt, điều này quen thuộc. Ra đường nhờ bạn, ốm đau nhờ hàng xóm, có việc lớn nhờ anh em. Tục ngữ có câu bán anh em xa mua láng giềng gần.
Nhưng Aristotle muốn đi xa hơn chuyện nhờ vả. Ông hỏi: trong những người ta gọi là bạn, ai là bạn theo nghĩa đầy đủ nhất.
Bạn vì có ích và bạn vì vui
Loại thứ nhất là bạn vì có ích. Hai đồng nghiệp hay giúp nhau việc, hai người buôn bán là mối quen, hai phụ huynh cùng đưa đón con. Họ quý nhau thật, nhưng quý chủ yếu vì cái ích mà người kia mang lại.
Loại thứ hai là bạn vì vui. Bạn nhậu, bạn đá bóng, bạn đi du lịch. Họ ở bên nhau vì có người kia thì vui. Aristotle nói loại này hay gặp ở người trẻ, vì người trẻ sống theo cảm xúc và tìm niềm vui trước mắt.
Hai loại này không xấu, Aristotle không chê chúng. Nhưng ông chỉ ra điểm yếu: khi cái ích không còn, khi niềm vui nhạt đi, tình bạn cũng tan. Chuyển công ty, mối quan hệ với đồng nghiệp cũ thưa dần. Không ai đá bóng nữa, nhóm bạn đá bóng cũng tản.
Biết điều này giúp mình bớt buồn khi một số tình bạn tan. Có thể đó vốn là tình bạn vì ích hay vì vui, đã làm tròn phần việc của nó.
Bạn vì quý con người của nhau
Loại thứ ba là tình bạn giữa những người tốt, quý nhau vì chính phẩm chất của người kia. Họ mong điều tốt cho bạn vì bạn, không vì mình được gì.
Aristotle nói tình bạn này cũng có ích và cũng vui, nhưng ích và vui không phải là gốc. Gốc là con người, và vì con người tốt thì bền, nên tình bạn này cũng bền.
Ông gọi người bạn như thế là một bản thân khác. Mình quan tâm tới bạn gần như quan tâm tới chính mình, vui khi bạn vui, lo khi bạn gặp chuyện.
Người Trung Hoa xưa có chuyện Bá Nha và Tử Kỳ. Bá Nha gảy đàn, chỉ Tử Kỳ hiểu được tiếng đàn nói về núi cao hay nước chảy. Khi Tử Kỳ mất, Bá Nha đập đàn, không gảy nữa, vì không còn người tri âm. Chữ tri âm từ đó thành tên gọi cho loại bạn hiếm này.
Vì sao tình bạn thật hiếm và cần thời gian?
Aristotle có một câu rất đời: người ta không thể biết nhau cho tới khi đã ăn chung với nhau một đấu muối, theo cách nói của người xưa. Muối thì ăn từng chút, nên một đấu muối là rất nhiều bữa, rất nhiều năm.
Ý là tình bạn thật không thể vội. Muốn biết một người có tốt không, phải thấy họ qua nhiều hoàn cảnh: lúc thuận, lúc khó, lúc có lợi, lúc mất lợi.
Ông cũng nói không ai có nhiều bạn theo nghĩa này được. Thời gian và lòng quan tâm có hạn, không thể chia đều cho cả trăm người.
Đó là lý do người ta hay nói lúc hoạn nạn mới biết bạn hiền. Hoạn nạn là lúc cái ích và cái vui biến mất, chỉ còn lại con người.
Chăm sóc tình bạn của mình
Bài học thực tế từ Aristotle không phải là bỏ hết bạn vì ích, bạn vì vui. Đời cần cả những tình bạn nhẹ nhàng ấy. Bài học là đừng nhầm loại này với loại kia, và dành công sức cho vài tình bạn có thể sâu.
Tình bạn sâu cần được nuôi bằng thời gian ở cạnh nhau, không chỉ bằng tin nhắn. Một bữa cơm, một buổi đi bộ, một lần giúp nhau dọn nhà.
Và tình bạn tốt làm cả hai tốt lên. Aristotle nói những người bạn tốt sửa nhau, học từ nhau, như hai người cùng tập thì cùng khoẻ.
Câu hỏi mang theo: trong những người bạn đang có, ai là người bạn đã cùng ăn một đấu muối, và lần cuối bạn ngồi ăn với họ là khi nào?
Câu hỏi thường gặp
Ba loại tình bạn của Aristotle là gì?
Aristotle chia tình bạn thành ba loại: vì có ích, vì vui, và vì quý phẩm chất tốt của nhau. Hai loại đầu dễ tan khi lý do ban đầu mất đi, loại thứ ba bền vì dựa trên chính con người.
Câu bạn là một bản thân khác có nghĩa gì?
Aristotle dùng câu này để nói người bạn thật được mình quan tâm gần như quan tâm chính mình. Mình mong điều tốt cho họ vì họ, và chia vui sẻ buồn như chuyện của mình.
Tình bạn vì lợi ích có xấu không?
Không. Aristotle không chê tình bạn vì lợi ích hay vì vui, đời ai cũng cần chúng. Ông chỉ nói chúng kém bền hơn và không nên nhầm chúng với tình bạn trọn vẹn.
Tri âm nghĩa là gì?
Tri âm nghĩa là người hiểu được tiếng đàn, từ chuyện Bá Nha và Tử Kỳ thời Xuân Thu. Ngày nay chữ này chỉ người bạn hiểu mình sâu sắc.
Người lớn làm sao kết bạn mới?
Tham gia đều đặn một hoạt động chung như một lớp học, một nhóm tình nguyện hay một câu lạc bộ thể thao giúp gặp lại cùng người nhiều lần. Tình bạn thường lớn lên từ những lần gặp lặp lại và những lúc giúp đỡ nhau.
