Theo John Locke, điều làm bạn vẫn là bạn từ lúc năm tuổi tới lúc năm mươi tuổi không phải là cái thân thể, vốn đã thay đổi gần hết, mà là ý thức nối được về quá khứ, chủ yếu qua ký ức. Mình là người đã làm việc ấy nếu mình còn nhớ, còn ý thức được việc ấy như việc của mình. Ý tưởng này rất thuyết phục, nhưng nó gặp những phản bác khó, và đặt ra một câu hỏi day dứt khi người thân mất dần trí nhớ.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Thử lấy một tấm ảnh hồi nhỏ ra xem. Đứa bé trong ảnh có phải là bạn không. Nếu có, thì vì sao. Tập này bắt đầu từ câu hỏi đơn giản đó.
Thân thể đổi, mình vẫn là mình
Cơ thể một người trưởng thành khác rất nhiều so với lúc năm tuổi: cao hơn, nặng hơn, nhiều tế bào đã được thay mới. Vậy mà ai cũng nói đứa bé trong ảnh là mình.
Câu hỏi triết học ở đây gọi là đồng nhất cá nhân: điều gì làm một người ở hai thời điểm là cùng một người. Thân thể là câu trả lời dễ nhất, nhưng có nhiều chỗ không ổn.
John Locke, triết gia người Anh thế kỷ mười bảy, đưa ra một câu trả lời khác trong cuốn Khảo luận về hiểu biết của con người. Ông phân biệt con người, tức một sinh vật, với nhân vị, tức một chủ thể có ý thức, biết suy nghĩ và tự nhận mình là cùng một chủ thể ở những thời điểm khác nhau.
Theo Locke, nhân vị kéo dài tới đâu thì ý thức kéo dài về quá khứ tới đó. Mình là người đã làm những việc mà mình còn ý thức được là của mình.
Hoàng tử trong thân người thợ giày
Locke đưa ra một thí nghiệm tưởng tượng. Giả sử linh hồn của một hoàng tử, mang theo toàn bộ ý thức và ký ức về đời hoàng tử, đi vào thân thể của một người thợ giày, khi linh hồn người thợ giày đã rời đi.
Người ngủ dậy trong thân thể thợ giày ấy nhớ cung điện, nhớ cha là nhà vua, nhớ những việc hoàng tử đã làm. Ai cũng thấy người ấy chính là hoàng tử, chỉ mang hình dáng người thợ giày.
Thí nghiệm này cho thấy trực giác của ta coi trọng ký ức và ý thức hơn thân thể. Nhiều câu chuyện cổ tích về hoán đổi thân xác dựa vào đúng trực giác ấy.
Locke cũng rút ra hệ quả về trách nhiệm: thưởng phạt nên gắn với nhân vị, tức với người còn ý thức được việc mình đã làm.
Người sĩ quan dũng cảm
Thế kỷ mười tám, triết gia người Scotland Thomas Reid đưa ra một phản bác rất khéo. Có một cậu bé bị đánh đòn vì trộm táo trong vườn. Lớn lên, cậu thành một sĩ quan dũng cảm, còn nhớ trận đòn hồi nhỏ.
Về già, ông thành một vị tướng, còn nhớ chiến công thời làm sĩ quan, nhưng đã quên hẳn trận đòn hồi nhỏ.
Theo Locke: sĩ quan là cậu bé, vì nhớ. Tướng là sĩ quan, vì nhớ. Nhưng tướng không phải cậu bé, vì không nhớ. Vậy mà ai cũng biết tướng chính là cậu bé, vì cùng một người theo hai bước liên tiếp.
Những người bảo vệ Locke về sau sửa lại: chỉ cần có một chuỗi ký ức nối tiếp nhau, không cần nhớ trực tiếp mọi thứ. Cách sửa này cứu được phần nào, nhưng cho thấy ký ức một mình không đủ đơn giản như ban đầu.
Khi ông bà mất dần trí nhớ
Câu hỏi của Locke trở nên rất thật trong những gia đình có người mắc chứng sa sút trí tuệ. Bà không còn nhớ tên con cháu, không nhớ mình từng là cô giáo dạy cả làng. Bà có còn là bà không.
Nếu chỉ theo Locke một cách máy móc, câu trả lời nghe đau lòng. Nhưng hầu như mọi gia đình đều trả lời không do dự: bà vẫn là bà. Cách bà cười, cách bà xếp quần áo, cách bà vẫn hát ru dù không nhớ bài hát tên gì.
Nhiều triết gia ngày nay cho rằng bản thân không chỉ nằm trong ký ức tự thuật, mà còn trong thói quen, tính khí, cách cảm, và trong các mối quan hệ với người khác. Khi bà quên, con cháu nhớ hộ bà.
Mình nghĩ đây là chỗ triết học nên khiêm tốn trước đời sống. Các lý thuyết giúp ta nghĩ rõ hơn, nhưng tình thương của gia đình biết một điều mà lý thuyết chưa diễn đạt hết.
Giữ ký ức như giữ chính mình
Dù Locke đúng tới đâu, ý của ông vẫn cho một bài học: ký ức là một phần lớn của con người mình, và đáng được chăm.
Viết vài dòng nhật ký, giữ ảnh có ghi ngày và tên người, ghi lại chuyện ông bà kể khi còn kể được. Đó là cách giữ chuỗi ý thức của cả một gia đình.
Và khi gặp lại một người bạn cũ đã đổi khác nhiều, có lẽ nên hỏi: chuỗi nào còn nối giữa người hôm nay với người mình từng biết. Thường vẫn còn nhiều hơn mình tưởng.
Câu hỏi mang theo: nếu một ngày bạn quên hết, bạn mong những người quanh mình nhớ hộ điều gì về bạn?
Câu hỏi thường gặp
Đồng nhất cá nhân là gì?
Đồng nhất cá nhân là câu hỏi điều gì làm một người ở hai thời điểm khác nhau vẫn là cùng một người. Các câu trả lời chính dựa vào thân thể, vào ký ức và ý thức, hoặc vào sự liên tục tâm lý nói chung.
John Locke là ai?
John Locke là triết gia người Anh thế kỷ mười bảy, tác giả Khảo luận về hiểu biết của con người. Ông có ảnh hưởng lớn tới triết học về tri thức, về bản thân và về tư tưởng chính trị phương Tây.
Phản bác người sĩ quan dũng cảm nói gì?
Đó là ví dụ của Thomas Reid cho thấy nếu chỉ dựa vào ký ức trực tiếp, ta có thể rơi vào mâu thuẫn: vị tướng vừa là vừa không là cậu bé ngày xưa. Nó buộc những người theo Locke phải sửa lý thuyết thành chuỗi ký ức nối tiếp.
Người mất trí nhớ có còn là chính họ không?
Đây là câu hỏi triết học còn tranh luận. Nhiều triết gia và hầu hết gia đình cho rằng có, vì bản thân còn nằm trong tính khí, thói quen, cách cảm và các mối quan hệ, không chỉ trong ký ức.
Làm sao giữ ký ức gia đình?
Có thể ghi lại chuyện ông bà kể, ghi chú tên người và ngày tháng sau ảnh, giữ đồ vật có câu chuyện và kể lại cho con cháu. Ký ức được chia sẻ thường bền hơn ký ức một người giữ.
