Mình chỉ cảm thấy trực tiếp tâm trí của chính mình; với người khác, mình chỉ thấy khuôn mặt, nghe lời nói, nhìn cử chỉ, còn những gì bên trong họ thì không bao giờ trải nghiệm trực tiếp được. Triết học gọi đây là vấn đề tâm trí người khác. Không ai chứng minh được tuyệt đối rằng người bên cạnh có cảm xúc như mình, nhưng suy từ sự giống nhau giữa người với người là cách hợp lý, và thừa nhận giới hạn này lại giúp mình lắng nghe người khác tốt hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Bạn đang ngồi trên xe buýt cạnh một người lạ. Họ đang vui hay buồn, đang nghĩ về con hay về món nợ, mình không biết. Tập này bắt đầu từ cái khoảng cách lặng lẽ ấy.
Một khoảng cách không lấp được
Khi bạn đau răng, bạn cảm thấy cái đau ấy từ bên trong. Khi người khác đau răng, bạn thấy họ nhăn mặt, ôm má, nghe họ kêu. Hai kiểu biết này khác hẳn nhau.
Vậy dựa vào đâu để chắc rằng sau khuôn mặt nhăn nhó kia cũng có một cái đau thật như của mình. Về lý thuyết, có thể đó chỉ là những cử động không có ai cảm thấy gì bên trong.
Không ai thật sự sống với nỗi nghi ngờ này. Nhưng nó cho thấy một sự thật đáng suy nghĩ: mọi hiểu biết của mình về người khác đều là suy đoán, dù là suy đoán rất tốt.
Chính vì vậy mà những người sống chung với nhau hàng chục năm vẫn có lúc ngỡ ngàng: hoá ra người kia đã buồn chuyện ấy từ lâu mà mình không biết.
Trang Tử và niềm vui của cá
Sách Trang Tử, thiên Thu thuỷ, kể một cuộc đối đáp nổi tiếng. Trang Tử và Huệ Tử dạo chơi trên cây cầu sông Hào. Trang Tử nói: cá bơi thong thả, đó là niềm vui của cá.
Huệ Tử vặn: anh không phải là cá, sao biết được cá vui. Trang Tử đáp: anh không phải là ta, sao biết ta không biết cá vui.
Huệ Tử tiếp: ta không phải là anh, nên không biết anh, đúng rồi; anh không phải là cá, nên anh không biết niềm vui của cá, vậy là rõ. Trang Tử bảo hãy quay về câu hỏi ban đầu: anh hỏi ta làm sao biết cá vui, tức là anh đã biết ta biết rồi mới hỏi. Ta biết điều ấy ở trên cầu sông Hào.
Đoạn đối đáp có thể đọc nhiều cách. Huệ Tử đại diện cho lý lẽ chặt chẽ về giới hạn của hiểu biết. Trang Tử đại diện cho một cái biết bằng sự đồng cảm, đứng trên cầu nhìn cá mà thấy vui cùng.
Suy từ sự giống nhau
Cách trả lời phổ biến ở phương Tây là lập luận tương tự, được John Stuart Mill trình bày rõ. Mình biết khi mình bị kim châm thì mình đau và mình kêu. Người khác cũng có thân thể giống mình, bị kim châm cũng kêu. Vậy hợp lý để suy rằng họ cũng đau.
Lập luận này có điểm yếu: mình chỉ có một mẫu để so, là chính mình. Suy từ một trường hợp ra hàng tỷ trường hợp là bước nhảy khá xa.
Nhưng trong đời sống, đó vẫn là cách hợp lý nhất. Không có lý do gì để nghĩ mình là ngoại lệ duy nhất có tâm trí giữa một thế giới đầy những người giống mình.
Và lập luận này còn mở rộng được: loài vật có hệ thần kinh giống mình, phản ứng với đau giống mình, nên cũng có lý để nghĩ chúng cảm thấy đau.
Con bọ trong hộp của Wittgenstein
Ludwig Wittgenstein, triết gia gốc Áo, đưa ra một hình ảnh lạ trong cuốn Những nghiên cứu triết học. Giả sử mỗi người có một cái hộp, trong đó có một thứ gọi là con bọ. Không ai được nhìn vào hộp người khác, ai cũng nói mình biết con bọ là gì nhờ nhìn vào hộp của mình.
Có thể mỗi hộp đựng một thứ khác nhau, thậm chí có hộp rỗng. Vậy mà chữ con bọ vẫn được dùng trơn tru trong trò chuyện.
Wittgenstein dùng hình ảnh này để gợi ý rằng ngôn ngữ về cảm xúc không vận hành bằng cách so sánh những thứ riêng tư trong hộp, mà bằng những gì chúng ta cùng làm và cùng thấy: khóc, cười, ôm nhau, chăm nhau.
Ý này gợi một điều đời thường: hiểu người khác không cần nhìn được vào đầu họ, mà cần sống cùng, để ý cùng, học ngôn ngữ chung của những cử chỉ.
Giới hạn này dạy mình điều gì?
Biết rằng mình không trực tiếp trải nghiệm được tâm trí người khác dạy mình khiêm tốn. Câu mình hiểu bạn mà nhiều khi nói quá vội có thể làm người kia thấy không được lắng nghe.
Cách tốt hơn là hỏi và nghe. Bạn đang thấy thế nào. Chuyện đó với bạn ra sao. Những câu hỏi ấy thừa nhận rằng chỉ người kia mới nhìn được vào hộp của họ.
Nhưng giới hạn này cũng không nên thành bức tường. Như Trang Tử trên cầu, mình vẫn có thể đồng cảm, vẫn vui khi người khác vui, buồn khi họ buồn, dù không bao giờ biết chắc tuyệt đối.
Câu hỏi mang theo: người gần bạn nhất lúc này, có điều gì trong hộp của họ mà bạn chưa từng hỏi tới?
Câu hỏi thường gặp
Vấn đề tâm trí người khác là gì?
Đó là câu hỏi triết học về việc làm sao ta biết người khác có suy nghĩ, cảm xúc như mình, khi ta chỉ trực tiếp trải nghiệm được tâm trí của chính mình. Ta chỉ quan sát được hành vi và lời nói của người khác.
Chuyện Trang Tử và niềm vui của cá nằm ở đâu?
Chuyện này nằm cuối thiên Thu thuỷ trong sách Trang Tử, kể cuộc đối đáp giữa Trang Tử và Huệ Tử trên cầu sông Hào. Nó thường được dùng để bàn về giới hạn và cách thức của sự hiểu biết.
Lập luận tương tự là gì?
Đó là cách suy ra người khác có tâm trí dựa trên việc họ giống mình về thân thể và hành vi. Mình biết mình đau thì kêu, thấy người khác kêu trong hoàn cảnh tương tự thì suy ra họ cũng đau.
Wittgenstein là ai?
Ludwig Wittgenstein là triết gia gốc Áo làm việc chủ yếu ở Anh trong thế kỷ hai mươi, nổi tiếng với những suy nghĩ về ngôn ngữ. Hình ảnh con bọ trong hộp nằm trong cuốn Những nghiên cứu triết học, xuất bản sau khi ông mất.
Làm sao hiểu người khác tốt hơn?
Hỏi nhiều hơn đoán, lắng nghe mà không vội kết luận, để ý cử chỉ và hoàn cảnh của họ. Thừa nhận rằng mình có thể hiểu sai cũng giúp người kia dễ mở lòng hơn.
