Lão Tử nói biết người là trí, biết mình là sáng, và đền thờ Apollo ở Delphi khắc lời nhắn hãy biết chính mình. Tự biết mình khó hơn biết người vì ba lẽ: mình đứng quá gần chính mình, mình muốn thấy mình đẹp hơn sự thật, và bản thân mình cũng không đứng yên. Cách đi qua mà các triết gia gợi ý là nhìn vào việc mình làm hơn là lời mình nói, hỏi những người dám nói thẳng, và chịu nghe điều khó nghe.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Mình hay nhận xét người khác rất nhanh và khá đúng. Đến lượt mình thì mù mờ hẳn. Tập này đi tìm lý do của sự lệch ấy.
Lời khắc ở Delphi và câu của Lão Tử
Ở đền thờ thần Apollo tại Delphi, Hy Lạp cổ, có khắc dòng chữ hãy biết chính mình. Người Hy Lạp coi đó là lời nhắc con người biết thân phận, biết giới hạn của mình trước thần linh.
Socrates biến lời nhắc ấy thành cả một đời sống. Trong phiên toà xử ông, theo lời Plato thuật lại trong Biện hộ, ông nói rằng một đời sống không tự xét lại thì không đáng sống.
Ở phương Đông, Đạo Đức Kinh chương ba mươi ba viết: biết người là trí, biết mình là sáng; thắng người là có sức, thắng mình là mạnh. Lão Tử đặt việc biết mình và thắng mình lên trên biết người và thắng người.
Hai nền văn minh, hai ngôn ngữ, cùng một ý: cái khó nhất và quý nhất là hướng vào trong.
Vì sao biết người dễ hơn biết mình?
Lý do thứ nhất là khoảng cách. Mình nhìn người khác từ bên ngoài, thấy toàn cảnh. Nhìn mình từ bên trong, mình bị chìm trong ý định, lý do, cảm xúc của chính mình, không thấy được mình trông ra sao.
Lý do thứ hai là lòng tự ái. Ai cũng muốn thấy mình là người tốt, hợp lý, công bằng. Những gì trái với hình ảnh ấy dễ bị bỏ qua hoặc giải thích lại. Mình nóng nảy thì gọi là thẳng thắn, người khác nóng nảy thì gọi là thô lỗ.
Lý do thứ ba là bản thân không đứng yên. Con người lúc ba mươi khác lúc hai mươi. Bức ảnh mình chụp về mình năm năm trước có thể không còn đúng.
Câu thấy cái rác trong mắt người mà không thấy cái xà trong mắt mình vốn từ Phúc Âm, nay nhiều người Việt dùng quen như tục ngữ. Nó được nhắc mãi qua các thời và các nền văn hoá, như thể ở đâu con người cũng mắc cùng một tật. Và tật ấy không chừa người thông minh: nhiều khi càng giỏi lý lẽ, người ta càng giỏi tìm cớ cho chính mình.
Nhìn vào việc làm, không chỉ lời nói
Một cách biết mình thật hơn là nhìn vào những gì mình làm, nhất là khi không ai nhìn. Mình nói gia đình là quan trọng nhất, nhưng tuần qua dành bao nhiêu giờ cho gia đình.
Lịch làm việc, cách tiêu tiền, những việc mình làm khi rảnh, đó là tấm gương trung thực hơn mọi lời tự nhận. Aristotle cũng nói tính cách lộ ra qua lựa chọn, không qua lời tuyên bố.
Một bài tập: ghi lại mình đã dùng một ngày thế nào, rồi đọc như đọc về một người lạ. Người này có vẻ coi trọng điều gì. Câu trả lời đôi khi làm mình giật mình.
Đây không phải để tự trách, mà để thấy khoảng cách giữa người mình muốn là và người mình đang là. Chỉ khi thấy khoảng cách, mình mới bắt đầu thu hẹp nó.
Mượn mắt người khác
Vì mình có điểm mù, mình cần mượn mắt người khác. Nhưng không phải ai cũng nói thật. Người ghét mình nói quá, người nể mình nói bớt.
Khổng Tử có ý: ba người cùng đi, ắt có người là thầy của mình; chọn điều tốt mà theo, thấy điều không tốt thì tự sửa. Người khác vừa là thầy, vừa là tấm gương để mình soi lại mình.
Hãy tìm một hai người vừa thương mình vừa dám nói thẳng, rồi hỏi cụ thể: có thói quen nào của mình làm người khác khó chịu mà mình không thấy không.
Phần khó nhất không phải hỏi, mà là nghe mà không cãi. Nếu cãi ngay, lần sau họ sẽ không nói nữa, và mình mất đi một tấm gương quý.
Biết mình để làm gì?
Biết mình không phải để mãi soi xét bản thân tới mức lo âu. Lão Tử đặt biết mình đi cùng thắng mình: biết để sửa, biết để sống cho đúng với điều mình quý.
Người biết mình dễ nóng sẽ học cách hẹn lại cuộc nói chuyện khó vào lúc tỉnh táo hơn. Người biết mình hay hứa quá sức sẽ học cách hứa ít lại. Biết mình là cái nền của mọi thay đổi.
Biết mình cũng làm mình nhẹ nhõm hơn. Khi không còn phải giữ một hình ảnh mình không phải là, người ta thôi tốn sức che đậy.
Câu hỏi mang theo: điều gì về bạn mà những người thân thiết đều thấy, còn bạn là người cuối cùng nhận ra?
Câu hỏi thường gặp
Câu biết người là trí, biết mình là sáng nằm ở đâu?
Câu này nằm trong Đạo Đức Kinh, thường xếp ở chương ba mươi ba, cùng chương với ý thắng người là có sức, thắng mình là mạnh và biết đủ là giàu. Nó đặt việc hiểu và làm chủ bản thân lên trên việc hiểu và thắng người khác.
Hãy biết chính mình là câu của ai?
Đó là lời khắc tại đền thờ Apollo ở Delphi, Hy Lạp cổ, không gắn với một tác giả cụ thể. Socrates là người nổi tiếng nhất trong việc biến lời nhắc ấy thành phương châm sống.
Điểm mù của bản thân là gì?
Điểm mù là những đặc điểm, thói quen của mình mà người khác thấy rõ nhưng chính mình không nhận ra. Chúng tồn tại vì mình nhìn mình từ bên trong và có xu hướng bảo vệ hình ảnh tốt về bản thân.
Làm sao xin góp ý mà không làm khó người khác?
Hỏi cụ thể về một việc, nói rõ mình thật lòng muốn nghe, và cảm ơn thay vì giải thích hay cãi lại. Chọn người vừa quý mình vừa thẳng thắn sẽ nhận được góp ý có ích nhất.
Tự xét mình nhiều có làm người ta lo âu không?
Có thể, nếu tự xét biến thành tự trách liên tục. Tự xét lành mạnh là nhìn để hiểu và sửa, có lúc bắt đầu và lúc dừng, không phải soi xét mọi lời nói việc làm suốt ngày.
