Khoa học ngày nay cho thấy tâm trí gắn chặt với bộ não: rượu làm suy nghĩ chậm lại, thuốc gây mê tắt ý thức, tổn thương một vùng não có thể làm đổi cả tính cách. Nhưng câu hỏi vì sao những tín hiệu điện hoá giữa các tế bào thần kinh lại sinh ra cảm giác từ bên trong, như vị ngọt của xoài chín hay màu đỏ của hoàng hôn, thì vẫn chưa ai trả lời trọn. Triết học vẫn tranh luận giữa nhiều lập trường.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ngay lúc này, một khối nặng chừng hơn một ký trong hộp sọ bạn đang biến những âm thanh này thành ý nghĩa. Tập này mình hỏi: bạn là khối ấy, hay còn gì hơn?
Descartes tách tâm khỏi thân
René Descartes cho rằng con người gồm hai thứ khác hẳn nhau: thân thể là vật chất, có kích thước, chiếm chỗ; tâm trí là thứ suy nghĩ, không có kích thước. Lập trường này gọi là nhị nguyên.
Nhị nguyên rất hợp trực giác. Ý nghĩ về mẹ không nặng bao nhiêu gam, không dài bao nhiêu phân. Có vẻ nó thuộc một loại khác hẳn bàn ghế.
Nhưng ngay thời ấy đã có người hỏi một câu khó. Công chúa Elisabeth xứ Bohemia viết thư hỏi Descartes: nếu tâm trí không có kích thước, không chạm vào gì được, thì làm sao nó khiến cánh tay giơ lên.
Descartes trả lời bằng ý tưởng về một tuyến nhỏ trong não làm nơi giao tiếp, nhưng câu trả lời ấy không thuyết phục được nhiều người, kể cả chính bà Elisabeth.
Phineas Gage và thanh sắt
Năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám, ở Mỹ, một quản đốc làm đường sắt tên Phineas Gage gặp tai nạn: một thanh sắt dài xuyên qua đầu ông, phá huỷ một phần thuỳ trán. Lạ lùng thay, ông sống sót.
Theo ghi chép của bác sĩ điều trị, sau tai nạn tính cách Gage thay đổi rõ: từ một người chừng mực, ông trở nên thất thường, khó kiềm chế. Bạn bè nói ông không còn là Gage nữa. Một số chi tiết về sau đã bị kể phóng đại, nhưng phần cốt lõi được ghi nhận khá vững.
Ca bệnh này, cùng vô số quan sát về sau, cho thấy tâm trí, kể cả tính cách và phẩm chất đạo đức, gắn chặt với cấu trúc của não.
Ngày nay ai từng chăm người thân sau tai biến mạch máu não đều biết điều ấy: người thân vẫn đó, nhưng cách nói, cách nhớ, đôi khi cả tính tình, đều đổi.
Cối xay của Leibniz
Vậy có thể kết luận tâm trí chỉ là não không. Nhiều nhà khoa học và triết gia nghiêng về hướng ấy, gọi là chủ nghĩa duy vật. Nhưng có một câu hỏi không chịu biến mất.
Leibniz đưa ra một hình ảnh từ thế kỷ mười bảy. Giả sử có một cỗ máy biết nghĩ và biết cảm, phóng to lên như một cái cối xay để mình đi vào bên trong. Mình sẽ chỉ thấy các bộ phận đẩy nhau, không bao giờ thấy chỗ nào là cảm nhận.
Thay cối xay bằng bộ não, câu hỏi y nguyên. Mình có thể đo mọi tín hiệu khi bạn ăn xoài, nhưng trong các con số ấy, đâu là vị ngọt mà bạn cảm thấy.
Triết học ngày nay gọi đây là bài toán khó của ý thức: giải thích được não làm gì là một việc, giải thích vì sao việc ấy lại kèm một cảm giác từ bên trong là việc khác hẳn.
Các lập trường đang tranh luận
Phía duy vật cho rằng cảm giác rồi sẽ được giải thích bằng khoa học não, giống như sự sống từng có vẻ bí ẩn rồi được giải thích bằng hoá sinh. Chỉ là mình chưa đến đó.
Một số triết gia cho rằng cảm giác chủ quan là một đặc tính cơ bản không quy về được vật chất thông thường, dù vẫn gắn với nó. Một số khác còn cho rằng ý thức có mặt ở mức nào đó trong mọi vật chất.
Các truyền thống tôn giáo, như nhiều nhánh Kitô giáo hay Ấn Độ giáo, có những quan niệm về linh hồn hay tâm thức vượt ngoài thân thể. Đó là phạm vi của niềm tin, mỗi người tự chọn.
Điều đáng nói là sau hàng trăm năm, cả những bộ óc giỏi nhất vẫn chưa đồng ý với nhau. Đây là một trong số ít câu hỏi mà mọi người đều được ngang hàng ngạc nhiên.
Sống với câu hỏi chưa có lời đáp
Dù câu trả lời cuối cùng là gì, hiểu biết rằng tâm trí gắn chặt với não có hệ quả thực tế. Chăm não là chăm tâm: ngủ đủ, vận động, hạn chế rượu, đi khám khi thấy trí nhớ hay tâm trạng đổi bất thường.
Nó cũng giúp mình bớt khắt khe với người bệnh. Người thân thay đổi tính tình sau tai biến không phải tự nhiên trở nên khó chịu; não của họ đã bị tổn thương.
Còn phần bí ẩn của ý thức thì có lẽ nên giữ như một lý do để ngạc nhiên. Vị ngọt của một quả xoài, hơi ấm bàn tay con, là những thứ mà chưa ai giải thích trọn mà ai cũng đang sống trong đó.
Câu hỏi mang theo: lần tới ăn một món mình thích, thử hỏi: cái vị đang ở trong miệng mình lúc này, nó thật ra ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Vấn đề tâm thân là gì?
Đó là câu hỏi triết học về quan hệ giữa tâm trí và thân thể, đặc biệt là bộ não. Các câu trả lời chính gồm nhị nguyên, cho rằng tâm và thân là hai thứ khác nhau, và duy vật, cho rằng tâm trí là hoạt động của vật chất.
Phineas Gage là ai?
Phineas Gage là quản đốc đường sắt người Mỹ bị một thanh sắt xuyên qua đầu năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám và sống sót. Sự thay đổi tính cách của ông sau tai nạn thường được dùng làm ví dụ về mối liên hệ giữa não và nhân cách.
Bài toán khó của ý thức là gì?
Đó là câu hỏi vì sao các quá trình vật lý trong não lại đi kèm cảm giác chủ quan từ bên trong, như cảm thấy đau hay thấy màu đỏ. Giải thích chức năng của não chưa tự động giải thích được cảm giác ấy.
Cối xay của Leibniz nói gì?
Đó là thí nghiệm tưởng tượng của Leibniz: nếu phóng to một cỗ máy biết nghĩ thành cối xay và đi vào bên trong, ta chỉ thấy các bộ phận chuyển động, không thấy cảm nhận ở đâu. Nó dùng để hỏi vật chất có giải thích được cảm nhận không.
Tâm trạng thay đổi thất thường có nên đi khám không?
Có. Nếu tâm trạng, trí nhớ hay tính cách thay đổi rõ rệt mà không rõ lý do, nên gặp bác sĩ để kiểm tra, vì đôi khi đó là dấu hiệu của vấn đề sức khoẻ cần được chẩn đoán.
