Kỷ luật bị người khác áp lên có thể làm mất tự do, nhưng kỷ luật mình tự chọn thường lại mở rộng tự do. Nó cho mình làm được những điều mà người không có kỷ luật chỉ muốn mà không làm nổi, như chơi được một bản đàn, chạy được mười cây số hay giữ được bình tĩnh khi bị chọc giận. Từ Aristotle tới Kant, nhiều triết gia coi việc tự đặt luật cho mình là dạng cao nhất của tự do.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tuổi trẻ nhiều người coi kỷ luật là kẻ thù của tự do. Lớn thêm một chút, có người lại thấy chính kỷ luật là thứ cho mình được sống như mình muốn. Tập này mình nhìn vào sự đổi chiều ấy.
Odysseus tự trói mình vào cột buồm
Trong sử thi Odyssey của Homer, Odysseus phải đi thuyền qua vùng biển có những nàng tiên cá hát. Ai nghe tiếng hát sẽ bị mê hoặc, lái thuyền vào đá mà chết.
Odysseus muốn nghe mà không chết. Ông cho thuỷ thủ bịt tai bằng sáp, còn mình thì bảo họ trói vào cột buồm, dặn trước rằng dù ông có ra lệnh cởi trói thế nào cũng đừng nghe.
Ở một nghĩa, ông mất tự do hoàn toàn trong lúc đó. Ở nghĩa sâu hơn, chính sự ràng buộc ấy giúp ông làm được điều mình thật sự muốn: nghe tiếng hát và về được nhà.
Đây là hình mẫu của kỷ luật tự chọn: con người lúc tỉnh táo đặt ra giới hạn để bảo vệ mình khỏi con người lúc yếu lòng. Để điện thoại ngoài phòng ngủ, không mang thẻ ngân hàng khi đi chợ đêm, đều là những sợi dây cột buồm nhỏ.
Aristotle: thành người công bằng nhờ làm việc công bằng
Aristotle có một ý rất thực tế: đức hạnh không có sẵn, cũng không chỉ học bằng sách. Ta thành người công bằng nhờ làm những việc công bằng, thành người can đảm nhờ làm những việc can đảm, như người chơi đàn thành giỏi nhờ chơi đàn.
Lúc đầu, làm việc đúng thường khó và gượng ép. Nhưng lặp lại đủ lâu, nó thành thói quen, rồi thành tính cách. Đến lúc ấy, người có đức hạnh làm việc tốt một cách dễ dàng, thậm chí thấy vui.
Đây là chỗ kỷ luật chuyển từ trói buộc sang tự do. Người mới tập dậy sớm phải đặt ba cái báo thức. Người đã quen thì thức dậy tự nhiên, không phải vật lộn.
Nói cách khác, kỷ luật là giai đoạn đầu, tự do là giai đoạn sau. Ai bỏ cuộc ở giai đoạn đầu thì không bao giờ tới được giai đoạn sau.
Kant: tự do là tự đặt luật cho mình
Kant đi xa hơn. Ông cho rằng làm theo ham muốn không phải là tự do, vì ham muốn đến từ cơ thể, từ hoàn cảnh, mình không chọn chúng. Người làm theo mọi cơn thèm thật ra đang bị chúng sai khiến.
Tự do thật, theo Kant, là tự trị, nghĩa gốc là tự đặt luật. Đó là khi mình hành động theo một nguyên tắc mà lý trí của mình thừa nhận là đúng, chứ không theo áp lực bên ngoài hay cơn bốc đồng bên trong.
Điểm hay là luật ở đây do chính mình đặt. Kỷ luật của người lính bị ép đi theo hàng không phải tự trị. Kỷ luật của người tự quyết không nói dối dù có thể thoát tội mới là tự trị.
Cách nhìn của Kant có thể quá nghiêm với nhiều người, nhưng nó giúp phân biệt rõ hai loại kỷ luật mà ta hay gộp làm một.
Khi nào kỷ luật thật sự làm mất tự do?
Công bằng mà nói, có những kỷ luật đúng là giam cầm. Khi lý do của luật lệ là để người khác kiểm soát mình chứ không phải để mình làm được điều mình quý, thì kỷ luật đã thành dây trói.
Cũng có lúc chính kỷ luật tự chọn thành cực đoan: ăn kiêng quá mức, tập luyện tới chấn thương, làm việc không nghỉ. Khi ấy kỷ luật không còn phục vụ mình mà bắt mình phục vụ nó.
Một phép thử: kỷ luật này có giúp mình làm được nhiều điều mình quý hơn không, hay khiến đời mình hẹp lại. Kỷ luật tốt mở ra, kỷ luật xấu khép lại.
Và kỷ luật tốt có chỗ cho nghỉ ngơi. Người chạy bộ đều đặn vẫn có ngày nghỉ, không phải vì yếu, mà vì hiểu cơ thể cần hồi phục.
Bắt đầu một kỷ luật nhỏ
Nếu muốn thử, hãy bắt đầu với một việc rất nhỏ gắn với một điều mình thật sự quý. Muốn đọc sách nhiều hơn vì muốn hiểu thêm về đời, thì bắt đầu với mười trang mỗi tối, không phải năm mươi.
Dùng mẹo của Odysseus: dọn đường cho con người lúc tỉnh táo, chặn đường cho con người lúc yếu lòng. Để sách cạnh gối, để điện thoại ở phòng khác.
Rồi kiên nhẫn như Aristotle: những tuần đầu sẽ gượng, rồi sẽ quen. Đừng phán xét kỷ luật của mình khi nó còn đang ở giai đoạn khó.
Câu hỏi mang theo: sợi dây cột buồm nào bạn có thể buộc hôm nay, để bạn của ngày mai được tự do hơn?
Câu hỏi thường gặp
Tự trị theo Kant là gì?
Tự trị là khả năng hành động theo những nguyên tắc mà chính lý trí của mình đặt ra và thừa nhận, không bị ham muốn hay áp lực bên ngoài sai khiến. Kant coi đó là nền tảng của tự do và phẩm giá con người.
Chuyện Odysseus và các nàng tiên cá nằm ở đâu?
Chuyện này nằm trong sử thi Odyssey được gán cho Homer, kể về hành trình trở về nhà của Odysseus sau cuộc chiến thành Troy. Hình ảnh tự trói vào cột buồm ngày nay được dùng nhiều trong triết học và tâm lý học về tự chủ.
Thói quen có làm con người kém tự do không?
Thói quen xấu có thể làm mình kém tự do vì nó kéo mình đi ngược ý muốn. Thói quen tốt thì giải phóng sức lực, để mình không phải vật lộn với cùng một quyết định mỗi ngày.
Kỷ luật bản thân có cần ý chí mạnh không?
Ý chí giúp ở giai đoạn đầu, nhưng nhiều người thành công nhờ thiết kế môi trường hơn là nhờ ý chí. Dọn bớt cám dỗ và làm việc tốt trở nên dễ thường hiệu quả hơn cố gắng chịu đựng.
Làm sao biết kỷ luật của mình đã quá mức?
Khi kỷ luật bắt đầu gây hại cho sức khoẻ, các mối quan hệ hay niềm vui sống, và khi mình thấy sợ hãi hơn là tự do lúc làm theo nó. Lúc ấy nên nới lỏng và có thể cần hỏi ý kiến chuyên gia.
