Kierkegaard gọi lo âu là cơn chóng mặt của tự do, vì nó là cảm giác khi mình đứng trước những khả năng của chính mình, như người đứng ở mép vực, nhìn xuống và thấy mình có thể nhảy. Khác với nỗi sợ hướng vào một mối nguy cụ thể, lo âu không có đối tượng rõ ràng. Nó khó chịu, nhưng theo ông, nó không phải dấu hiệu hỏng hóc, mà là dấu hiệu mình là sinh vật biết chọn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Trước một quyết định lớn, nghỉ việc, chuyển nhà, kết hôn, nhiều người có một cảm giác chông chênh khó gọi tên. Tập này mình mượn một triết gia Đan Mạch thế kỷ mười chín để gọi tên nó.
Một triết gia viết dưới nhiều tên giả
Søren Kierkegaard sống ở Copenhagen nửa đầu thế kỷ mười chín và mất khi mới ngoài bốn mươi. Ông thường được coi là người khởi đầu cho chủ nghĩa hiện sinh, dù chữ ấy ra đời sau ông khá lâu.
Ông có thói quen lạ là viết nhiều sách dưới những bút danh khác nhau, mỗi bút danh như một nhân vật với cách nhìn đời riêng. Cuốn Hoặc là, hoặc là đặt cạnh nhau hai lối sống, một bên theo cảm xúc, một bên theo bổn phận, để người đọc tự chọn.
Kierkegaard là người có đức tin Kitô giáo sâu sắc, nhưng ông phê phán gay gắt kiểu đạo theo thói quen. Với ông, đức tin là một bước nhảy cá nhân, không ai làm thay được.
Cuốn sách mình bàn hôm nay là Khái niệm lo âu, xuất bản năm một nghìn tám trăm bốn mươi tư.
Sợ khác lo âu thế nào?
Kierkegaard phân biệt rất rõ. Sợ là sợ một cái gì: con chó dữ, kỳ thi, cơn bão. Có đối tượng, và đối tượng ấy ở bên ngoài.
Lo âu thì khác. Nó không có đối tượng cụ thể. Nó là cảm giác trước một khoảng mở, trước cái chưa xác định, trước việc mình có thể làm thế này hoặc thế khác.
Ông dùng hình ảnh người đứng ở mép vực. Cơn chóng mặt không chỉ vì vực sâu, mà vì người ấy nhận ra mình có thể nhảy. Không ai đẩy, chính khả năng của mình làm mình choáng.
Chuyển sang đời thường: người có lá đơn nghỉ việc trong máy, chỉ cần bấm gửi. Cái làm tim đập nhanh không phải sếp, mà là việc mình hoàn toàn có thể bấm.
Vì sao càng nhiều lựa chọn càng chông chênh?
Nếu lo âu đến từ khả năng, thì đời sống càng mở, lo âu càng có chỗ. Người xưa ở làng thường theo nghề cha, lấy người làng bên, ít phải chọn. Người trẻ hôm nay có thể học bất cứ ngành nào, sống ở bất cứ đâu.
Điều đó là một món quà lớn, nhưng nó đi kèm cơn chóng mặt mà Kierkegaard đã mô tả. Ai cũng từng đứng trong siêu thị trước hai chục loại nước mắm mà thấy mệt.
Kierkegaard không bảo quay về thời ít lựa chọn. Ông chỉ nói đây là cái giá của việc là con người: không loài vật nào chóng mặt vì tự do, vì chúng không đứng trước khả năng theo cách ta đứng.
Hiểu như vậy, cơn lo âu bớt là một thứ đáng xấu hổ. Nó là phần tự nhiên của một sinh vật có tự do.
Sống về phía trước, hiểu về phía sau
Trong nhật ký, Kierkegaard viết một ý rất hay được trích: đời sống chỉ có thể được hiểu khi nhìn lại phía sau, nhưng phải được sống về phía trước.
Đây là gốc của nhiều lo âu khi chọn: mình muốn hiểu trước rồi mới sống, muốn biết chắc ngành này hợp rồi mới học, biết chắc người này tốt rồi mới cưới. Nhưng sự hiểu chỉ đến sau khi đã đi.
Không có cách nào thoát hoàn toàn khỏi điều này. Có thể giảm bớt bằng thông tin, bằng hỏi người đi trước, bằng thử nghiệm nhỏ. Nhưng bước cuối cùng vẫn là một bước vào chỗ chưa biết.
Kierkegaard coi bước ấy là nơi con người thật sự trở thành chính mình. Người chưa bao giờ bước vì sợ không biết trước thì chưa thật sự sống đời của mình.
Sống cùng cơn chóng mặt
Từ Kierkegaard có thể rút ra vài điều thực tế. Thứ nhất, gọi đúng tên: đây là lo âu trước khả năng, không phải dấu hiệu lựa chọn sai. Cảm giác chông chênh trước đám cưới không có nghĩa là không nên cưới.
Thứ hai, ông cho rằng lo âu có thể là một người thầy. Nó cho mình biết điều gì quan trọng: mình chỉ chóng mặt trước những lựa chọn có giá trị với mình.
Thứ ba, cần phân biệt lo âu hiện sinh với rối loạn lo âu. Nếu lo âu xuất hiện liên tục, kèm tim đập nhanh, mất ngủ, ảnh hưởng tới sinh hoạt, thì đó là lúc tìm bác sĩ hay chuyên gia tâm lý, không phải đọc thêm triết học.
Câu hỏi mang theo: lần gần nhất bạn thấy chóng mặt trước một lựa chọn, cơn chóng mặt ấy đang chỉ cho bạn thấy điều gì quan trọng với mình?
Câu hỏi thường gặp
Kierkegaard là ai?
Søren Kierkegaard là triết gia và nhà thần học người Đan Mạch thế kỷ mười chín, thường được coi là người khởi đầu cho chủ nghĩa hiện sinh. Ông nổi tiếng với các tác phẩm viết dưới bút danh và với những suy nghĩ về lo âu, tuyệt vọng và đức tin.
Lo âu hiện sinh có phải là bệnh không?
Không. Lo âu hiện sinh là cảm giác bình thường của con người trước tự do và những lựa chọn lớn. Rối loạn lo âu là tình trạng sức khoẻ cần bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý hỗ trợ.
Câu đời sống phải được sống về phía trước ở đâu ra?
Ý này nằm trong nhật ký của Kierkegaard, rằng đời sống chỉ hiểu được khi nhìn lại nhưng phải sống về phía trước. Đây là một trong những câu của ông được trích nhiều nhất.
Vì sao có nhiều lựa chọn lại thấy mệt?
Mỗi lựa chọn mở ra là thêm một khả năng phải cân nhắc và một khả năng phải bỏ lại. Kierkegaard giải thích điều này bằng lo âu trước khả năng, còn các nhà tâm lý gọi là sự mệt mỏi khi phải quyết định.
Kierkegaard khác Sartre thế nào?
Cả hai đều nhấn mạnh tự do và trách nhiệm cá nhân. Kierkegaard là người có đức tin và coi bước nhảy đức tin là đỉnh cao của đời người, còn Sartre là người vô thần và cho rằng con người tự định nghĩa mình mà không có chỗ dựa nào bên ngoài.
