Sartre nói con người bị kết án phải tự do vì mình không thể thoát khỏi việc chọn. Ngay cả không quyết định gì cũng là một quyết định, và vì vậy mình luôn phải chịu trách nhiệm về con người mình trở thành. Ông gọi việc tự lừa rằng mình không có lựa chọn, kiểu mình buộc phải thế, là sống trong ngụy tín.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Chữ tự do thường nghe như một món quà. Sartre lại dùng chữ bản án, và tập này mình thử hiểu vì sao một triết gia lại thấy tự do nặng như vậy.
Không chọn cũng là chọn
Jean Paul Sartre là triết gia và nhà văn Pháp, gương mặt nổi bật nhất của chủ nghĩa hiện sinh giữa thế kỷ hai mươi. Ông cho rằng con người không có bản chất định sẵn, mình trở thành cái mình chọn làm.
Từ đó, ông nói mình bị kết án phải tự do: không ai xin được sinh ra, nhưng một khi đã ở trên đời, mình chịu trách nhiệm về mọi việc mình làm. Không có ai, không có bản tính nào để đổ cho.
Có người nói: thôi, mình không chọn, cứ để mọi chuyện trôi. Sartre sẽ đáp: để trôi cũng là một lựa chọn, và bạn chịu trách nhiệm về nó y như mọi lựa chọn khác.
Ví dụ rất đời: không trả lời tin nhắn của người bạn cũ đang cần giúp, tức là đã chọn không giúp. Im lặng không làm mình đứng ngoài.
Người bồi bàn và ngụy tín
Trong cuốn Tồn tại và hư vô, Sartre tả một người bồi bàn trong quán cà phê. Anh ta đi lại quá nhanh, cúi chào quá kỹ, bưng khay với dáng điệu quá chính xác, như đang diễn vai người bồi bàn.
Sartre cho rằng anh ta đang chơi trò làm bồi bàn, cố biến mình thành một vật có bản chất cố định, như cái bàn là cái bàn. Làm vậy, anh ta trốn tránh sự thật rằng mình là một con người tự do, có thể bỏ việc, có thể sống khác.
Sartre gọi đây là ngụy tín, tự lừa mình. Câu nói quen thuộc của nó là: mình là người như vậy rồi, mình không làm khác được.
Mình nghe câu này nhiều. Tính mình nóng, mình không sửa được. Nghề này phải thế. Nhà mình xưa nay vậy. Mỗi câu có thể có phần đúng, nhưng Sartre nhắc rằng nó cũng có thể là một cách né trách nhiệm.
Chàng sinh viên phải chọn giữa mẹ và lên đường
Trong bài nói chuyện Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn, Sartre kể về một học trò cũ. Thời Thế chiến thứ hai, anh trai cậu đã tử trận, cha mẹ bất hoà, và người mẹ sống chỉ còn trông vào cậu. Cậu phân vân giữa ở lại chăm người mẹ chỉ còn mình cậu, hay sang Anh gia nhập lực lượng Pháp tự do.
Cậu đến hỏi Sartre. Ông chỉ ra rằng không học thuyết nào giải được giùm cậu. Đạo đức nói yêu thương người lân cận, nhưng ai là người lân cận lúc này, mẹ hay đồng bào. Mọi nguyên tắc chung đều quá rộng.
Sartre đáp: anh tự do, vậy hãy chọn, nghĩa là hãy sáng tạo ra. Ngay cả việc chọn đi hỏi ai, hỏi Sartre hay hỏi một linh mục, cũng đã là chọn trước câu trả lời mình muốn nghe.
Câu chuyện này làm nhiều người khó chịu vì không có đáp án. Nhưng nó trung thực: có những lựa chọn không ai gánh hộ được.
Nỗi lo âu của tự do
Nếu mọi lựa chọn là của mình, thì mình phải chịu nỗi lo âu đi kèm. Sartre gọi đó là cảm giác của người biết mình đang chọn không chỉ cho mình, mà như đang đưa ra một hình mẫu về con người nên sống thế nào.
Đây là lý do nhiều người thích có ai đó quyết hộ: bố mẹ, sếp, thầy bói, thậm chí một thuật toán gợi ý. Được quyết hộ thì nhẹ lòng, sai thì có người để đổ.
Sartre không coi nỗi lo ấy là thứ cần chữa, mà là dấu hiệu mình đang nhìn thẳng vào sự thật. Người không bao giờ lo âu khi chọn có lẽ đang không thật sự chọn.
Mình sẽ nói kỹ hơn về nỗi lo âu này qua Kierkegaard, người đi trước Sartre gần một thế kỷ, trong tập sau.
Sống có trách nhiệm mà không quá khắt khe
Một số người đọc Sartre thấy ông quá khắt khe, như thể con người không có hoàn cảnh gì. Thật ra về sau ông cũng thừa nhận hoàn cảnh xã hội, giai cấp, lịch sử đè nặng lên lựa chọn hơn ông từng viết.
Cách dùng ý của Sartre cho đời thường là: không phủ nhận hoàn cảnh, nhưng luôn tìm phần lựa chọn còn lại trong hoàn cảnh ấy. Không chọn được nghề nhưng chọn được cách làm nghề. Không chọn được bệnh nhưng chọn được cách sống với bệnh.
Và thay câu mình không làm khác được bằng câu mình đã chọn thế này, vì lý do này. Câu thứ hai khó nói hơn, nhưng nó trả lại cho mình quyền làm chủ.
Câu hỏi mang theo: trong tuần này, quyết định nào bạn đã để trôi rồi tự nhủ là không có lựa chọn?
Câu hỏi thường gặp
Ngụy tín theo Sartre là gì?
Ngụy tín là việc tự lừa mình, giả vờ rằng mình không có lựa chọn, rằng mình bị bản tính hay hoàn cảnh quyết định hết. Sartre coi đó là cách con người trốn tránh tự do và trách nhiệm.
Sartre có phải là người vô thần không?
Có, Sartre là người theo chủ nghĩa hiện sinh vô thần và nói rõ điều này. Tuy nhiên chủ nghĩa hiện sinh cũng có những nhà tư tưởng có đức tin, như Kierkegaard.
Câu bị kết án phải tự do có ý bi quan không?
Không hẳn. Chữ kết án nhấn mạnh rằng tự do không phải thứ mình xin mà là điều không tránh được. Đi kèm là trách nhiệm, nhưng cũng là khả năng tự định nghĩa đời mình.
Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn là gì?
Đó là bài nói chuyện của Sartre ở Paris năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, sau in thành sách mỏng. Đây là văn bản dễ đọc nhất để bắt đầu với tư tưởng của ông.
Làm sao bớt sống theo kiểu ngụy tín?
Có thể tập để ý những câu như mình buộc phải, mình không làm khác được, và hỏi lại xem phần nào thật sự không có lựa chọn, phần nào là mình đang né. Không cần khắt khe, chỉ cần thành thật hơn với chính mình.
