Theo John Stuart Mill, tự do của mình dừng lại đúng ở chỗ nó bắt đầu gây hại cho người khác. Lý do duy nhất chính đáng để ngăn một người làm điều họ muốn là ngăn họ làm hại người khác; còn những việc chỉ ảnh hưởng tới chính họ, người khác được quyền khuyên, can, tranh luận, nhưng không được ép. Nghe rõ ràng, nhưng cái khó nằm ở chỗ vạch ranh giới: thế nào mới gọi là gây hại.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nhà hàng xóm hát karaoke tới mười một giờ đêm, cô em họ quyết bỏ đại học đi học làm bánh, ông chú nhất định không chịu đi khám bệnh. Tập này mình mang những chuyện đó tới gặp Mill.
Một nguyên tắc rất đơn giản
Năm một nghìn tám trăm năm mươi chín, Mill xuất bản cuốn Bàn về tự do. Trong đó ông đưa ra một nguyên tắc mà ông gọi là rất đơn giản: lý do duy nhất để có thể dùng quyền lực với một thành viên của cộng đồng, trái với ý muốn của họ, là ngăn họ gây hại cho người khác.
Ông nói rõ: lợi ích của chính người ấy, dù về thể chất hay đạo đức, không đủ là lý do để ép. Người khác được nói lý với họ, thuyết phục, nài nỉ, nhưng không được cưỡng ép hay trừng phạt họ vì một lựa chọn chỉ ảnh hưởng tới bản thân.
Câu tóm tắt của ông: với chính bản thân mình, với thân thể và tâm trí mình, mỗi cá nhân là người làm chủ.
Mill nói nguyên tắc này áp dụng cho người trưởng thành có đủ năng lực, không áp dụng cho trẻ em, những người còn cần được chăm sóc.
Vì sao Mill bảo vệ quyền làm điều dại dột?
Điều làm nhiều người ngạc nhiên là Mill bảo vệ cả quyền của người khác làm những điều mà ông thấy dại dột. Ông có ba lý do.
Thứ nhất, chính người trong cuộc thường biết rõ hoàn cảnh và mong muốn của mình hơn bất kỳ ai bên ngoài. Người ngoài có ý tốt nhưng hay đoán sai.
Thứ hai, con người chỉ phát triển khi được tự chọn và tự chịu kết quả. Người luôn được quyết hộ thì không bao giờ học được cách quyết định.
Thứ ba, xã hội cần những người sống khác, thử những cách sống lạ, gọi là những thí nghiệm trong cách sống. Nhờ họ mà mọi người có thêm hình mẫu để so. Cô em họ bỏ đại học học làm bánh có thể thất bại, nhưng cũng có thể chỉ ra một con đường mà cả họ hàng chưa từng nghĩ tới.
Thế nào mới là gây hại?
Đây là chỗ nguyên tắc đơn giản trở nên rắc rối. Tiếng karaoke lúc mười một giờ đêm làm hàng xóm mất ngủ. Đó rõ ràng là gây hại, vì giấc ngủ của người khác bị lấy mất. Hát lúc bảy giờ tối thì có lẽ không.
Nhưng còn những trường hợp mờ hơn. Một người hút thuốc trong nhà riêng, có con nhỏ sống cùng. Việc ấy có chỉ ảnh hưởng tới bản thân không. Rõ ràng là không.
Mill cũng phân biệt gây hại với làm phật lòng. Việc ai đó ăn mặc lạ, theo một sở thích mình thấy kỳ, có thể làm mình khó chịu, nhưng khó chịu chưa phải bị hại. Nếu cứ thấy phật lòng là cấm, thì gần như việc gì cũng bị cấm.
Một phép thử thực tế: người khác có bị mất một thứ gì cụ thể không, như sức khoẻ, tài sản, giấc ngủ, an toàn. Nếu chỉ mất sự dễ chịu khi nhìn thấy, thì có lẽ đó chưa phải gây hại theo nghĩa của Mill.
Khuyên khác ép thế nào?
Mill không bảo người ta im lặng trước lựa chọn dại dột của người khác. Ông khuyến khích nói thẳng, can ngăn, thậm chí tránh giao du với người mình thấy sống không tốt. Đó cũng là quyền của mình.
Ranh giới nằm ở chỗ cưỡng ép. Khuyên ông chú đi khám bệnh là đúng. Lừa ông đến bệnh viện, giấu chìa khoá xe để ép ông ở nhà, thì đã bước qua ranh giới nếu ông vẫn hoàn toàn tỉnh táo và đã quyết.
Trong văn hoá gia đình Việt, ranh giới này thường mờ. Thương nhau thì can thiệp, và can thiệp thường được coi là bổn phận. Mill không chối bỏ tình thương, ông chỉ nhắc rằng tình thương cũng phải tôn trọng người được thương.
Câu nói nghe khéo nhất có lẽ là: con nói hết điều con lo rồi, giờ là quyết định của bố. Câu ấy giữ được cả hai: sự quan tâm và quyền tự quyết.
Áp nguyên tắc của Mill vào đời mình
Khi muốn ngăn ai đó làm gì, hỏi trước: việc ấy có gây hại cụ thể cho ai khác không. Nếu chỉ ảnh hưởng tới chính họ, hãy dừng ở mức khuyên.
Khi chính mình muốn làm gì, hỏi ngược lại: việc này có lấy đi của ai thứ gì không. Bật nhạc to, đỗ xe chắn lối, đốt rác gần nhà người khác, những việc nhỏ ấy là chỗ tự do của mình chạm vào người khác.
Nguyên tắc của Mill không giải quyết mọi tranh cãi, và các triết gia vẫn bàn về nó tới nay. Nhưng nó cho một câu hỏi đầu tiên rất hữu ích, giúp nhiều cuộc cãi vã trong nhà và trong xóm bớt nóng.
Câu hỏi mang theo: có lựa chọn nào của người thân mà bạn đang cố ép thay vì khuyên, chỉ vì bạn thương họ?
Câu hỏi thường gặp
Cuốn Bàn về tự do của Mill nói gì?
Cuốn sách xuất bản năm một nghìn tám trăm năm mươi chín, bảo vệ tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và quyền mỗi người tự quyết những việc chỉ liên quan tới bản thân. Nguyên tắc tác hại là ý tưởng trung tâm của nó.
Nguyên tắc tác hại có áp dụng cho trẻ em không?
Mill nói rõ nguyên tắc chỉ áp dụng cho người trưởng thành có đủ năng lực. Trẻ em và những người cần được chăm sóc thì người lớn có trách nhiệm bảo vệ, kể cả khỏi chính những lựa chọn của mình.
Làm người khác khó chịu có phải là gây hại không?
Theo Mill thì thường là không. Ông phân biệt giữa bị tổn hại thật, như mất sức khoẻ hay tài sản, với chỉ cảm thấy phật lòng vì lối sống của người khác.
Ranh giới giữa khuyên và ép là gì?
Khuyên là đưa thông tin, lý lẽ, bày tỏ lo lắng và để người kia tự quyết. Ép là dùng sức mạnh, lừa dối hay đe doạ để buộc người kia làm theo ý mình.
Hàng xóm gây ồn quá giờ thì nên làm gì?
Thường nên bắt đầu bằng nói chuyện trực tiếp và lịch sự. Nếu không hiệu quả, có thể nhờ tổ dân phố hoặc cơ quan có thẩm quyền ở địa phương hướng dẫn theo quy định hiện hành.
