Tự do có hai nghĩa mà ta hay dùng lẫn: một là không bị ai ngăn cản, hai là làm chủ được chính mình. Isaiah Berlin, triết gia người Anh gốc Nga, gọi nghĩa thứ nhất là tự do tiêu cực và nghĩa thứ hai là tự do tích cực. Một người không bị ai cấm đoán điều gì vẫn có thể thấy mình không tự do, nếu đang bị chính thói quen, cơn giận hay nỗi sợ của mình giam lại.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Chữ tự do được dùng nhiều tới mức nghe như đã hiểu hết. Hôm nay mình tách nó ra làm hai, để thấy vì sao có người ở một mình trong nhà, không ai quản, mà vẫn thấy như bị nhốt.
Hai khái niệm tự do của Berlin
Năm một nghìn chín trăm năm mươi tám, Isaiah Berlin có một bài giảng nổi tiếng ở Oxford mang tên Hai khái niệm tự do. Ông đặt ra hai câu hỏi khác nhau.
Câu thứ nhất: trong phạm vi nào một người được để yên làm điều mình muốn, không bị người khác can thiệp. Đó là tự do tiêu cực, tự do khỏi sự cản trở.
Câu thứ hai: ai hay cái gì là nguồn quyết định việc mình làm. Đó là tự do tích cực, tự do để làm chủ, để là người tự quyết đời mình theo lý trí và giá trị của mình.
Hai câu hỏi nghe gần nhau nhưng có thể có câu trả lời rất khác. Một người con được bố mẹ để mặc hoàn toàn có nhiều tự do tiêu cực, nhưng nếu cả ngày bị cuốn vào trò chơi điện tử mà không dứt ra được, thì tự do tích cực của cậu rất ít.
Khi không ai cản mà vẫn không tự do
Nghĩa tích cực của tự do có gốc rất xa. Các nhà Khắc kỷ cho rằng người nô lệ cho dục vọng thì không tự do, dù có là vua. Epictetus, bản thân từng là nô lệ, được nhớ tới với ý rằng không ai tự do nếu không làm chủ được mình.
Ở phương Đông, ý niệm tu thân của Nho giáo và tự chủ trong tu tập Phật giáo cũng nhắm tới một thứ tự do bên trong như vậy: không để cơn giận, lòng tham kéo đi.
Ví dụ đời thường rất nhiều. Người hút thuốc muốn bỏ mà không bỏ được, không ai cấm anh bỏ, nhưng anh không tự do. Người nóng tính hứa không quát con nữa, rồi lại quát, cũng là một kiểu bị giam.
Nhận ra điều này giúp mình hiểu vì sao có những người sống trong hoàn cảnh rất hạn chế mà vẫn có sự tự do bên trong đáng kinh ngạc.
Chỗ nguy của tự do tích cực
Berlin không phản đối tự do tích cực, nhưng ông cảnh báo một mối nguy. Nếu tự do là làm theo con người lý trí, con người thật của mình, thì ai đó có thể tự nhận là biết con người thật của bạn hơn bạn.
Từ đó chỉ một bước là: ép bạn làm điều này điều kia, nhân danh việc giải phóng con người thật của bạn. Lịch sử thế kỷ hai mươi, theo Berlin, có nhiều ví dụ đau đớn về kiểu lập luận này ở quy mô lớn.
Ở quy mô gia đình, mình cũng gặp phiên bản nhỏ của nó: bố mẹ chọn ngành học cho con, bảo là vì sau này con sẽ hiểu và cảm ơn. Có lúc đúng, nhưng nhiều lúc đó là áp đặt mang tên yêu thương.
Bài học của Berlin là: hãy coi trọng tự do làm chủ bản thân, nhưng cảnh giác khi ai đó dùng nó để lấy mất quyền tự quyết của người khác.
Cánh diều và sợi dây
Có một hình ảnh hay được dùng để nói về hai loại tự do: cánh diều. Cắt dây đi, diều có nhiều tự do tiêu cực nhất, không có gì giữ. Nhưng nó sẽ chao đảo rồi rơi xuống.
Chính sợi dây, thứ trông như hạn chế, lại giúp diều đứng được trong gió và bay cao. Kỷ luật, cam kết, nguyên tắc sống có khi đóng vai sợi dây ấy cho con người.
Nhưng hình ảnh này cũng có giới hạn. Người cầm dây là ai. Nếu là chính mình, sợi dây là tự chủ. Nếu là người khác, nó có thể là sự kiểm soát.
Vì vậy mình cần cả hai loại tự do: đủ không gian để không bị người khác cầm dây hộ, và đủ tự chủ để tự cầm dây cho mình.
Kiểm tra tự do của mình
Thử hỏi hai câu cho một lĩnh vực trong đời bạn, như công việc. Câu một: có ai hay điều gì đang cản mình làm điều mình thấy đúng không. Câu hai: nếu không ai cản, mình có làm được không, hay chính mình đang cản mình.
Nhiều người ngạc nhiên khi thấy câu hai mới là chỗ vướng. Không ai cấm họ học ngoại ngữ, đổi việc, tập thể dục. Cái giữ họ lại là thói quen, nỗi sợ, sự trì hoãn.
Nhận ra điều đó không phải để tự trách, mà để biết nên đặt sức vào đâu. Đòi thêm không gian từ người khác không giúp được nếu cái thiếu là sự tự chủ.
Câu hỏi mang theo: trong đời bạn lúc này, sợi dây nào đang giúp bạn bay, và sợi dây nào đang ở trong tay người khác?
Câu hỏi thường gặp
Isaiah Berlin là ai?
Isaiah Berlin là triết gia và nhà sử học tư tưởng người Anh gốc Nga, sống trong thế kỷ hai mươi. Bài giảng Hai khái niệm tự do năm một nghìn chín trăm năm mươi tám là một trong những văn bản được trích dẫn nhiều nhất về tự do.
Tự do tiêu cực có phải là tự do xấu không?
Không. Chữ tiêu cực ở đây chỉ việc vắng mặt sự cản trở, không mang nghĩa xấu. Tương tự, tự do tích cực chỉ việc có khả năng làm chủ, không có nghĩa là luôn tốt.
Làm sao tăng tự do bên trong?
Nhiều truyền thống gợi ý tập nhận ra cảm xúc khi nó vừa nổi lên, xây thói quen nhỏ có chủ đích và giữ những cam kết vừa sức với chính mình. Tự do bên trong lớn dần qua luyện tập, không đến một lần là xong.
Bố mẹ chọn ngành cho con có phải là lấy mất tự do không?
Tuỳ cách làm. Góp ý, chia sẻ kinh nghiệm là giúp con chọn tốt hơn. Quyết thay và ép con theo, nhất là khi con đã đủ lớn để tự nghĩ, là lấy mất quyền tự quyết của con.
Người bị giam cầm có thể tự do không?
Về tự do tiêu cực thì không, họ bị cản trở rất nhiều. Nhưng nhiều người đã kể lại rằng họ giữ được một phần tự do bên trong, như cách nghĩ, thái độ và phẩm giá, ngay cả trong hoàn cảnh ấy.
