Nhiều người đo thành công bằng một cây thước người khác đưa cho: lương bao nhiêu, chức gì, nhà mấy tầng, xe gì. Khổng Tử nói người quân tử tìm ở mình, kẻ tiểu nhân tìm ở người. Aristotle chỉ ra rằng danh tiếng phụ thuộc vào người trao nên không thể là điều tốt nhất của đời người. Các nhà Khắc kỷ thì ví người khôn như một cung thủ: lo ngắm cho đúng, còn mũi tên trúng hay trượt có phần nằm ngoài tay.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Đây là tập cuối của chuyên mục, và mình muốn khép lại bằng một câu hỏi mà ai cũng mang theo dù không nói ra: đời mình như vậy đã gọi là thành công chưa.
Thước đo trong tay người khác
Hãy nghĩ tới những cuộc gặp họp lớp hay ngày Tết. Câu hỏi quen: giờ làm ở đâu, lương bao nhiêu, đã mua nhà chưa. Không ai hỏi bạn có ngủ ngon không, có yêu việc mình làm không.
Những câu hỏi ấy cho thấy thước đo thành công phổ biến là những thứ đếm được, so được, và thường do người khác chấm.
Aristotle đã nhận ra điểm yếu của loại thước này từ hơn hai nghìn năm trước. Ông xét xem danh tiếng có phải là điều tốt nhất không, và bác bỏ: danh tiếng phụ thuộc vào người trao hơn là người nhận, mà điều tốt nhất của đời người phải là thứ thuộc về chính mình, khó bị lấy đi.
Một người cả đời chạy theo thước của người khác sẽ luôn ở trong tình trạng chờ được chấm điểm. Và người chấm thì đổi tiêu chuẩn liên tục.
Quân tử tìm ở mình
Luận Ngữ có câu: quân tử cầu chư kỷ, tiểu nhân cầu chư nhân, người quân tử đòi hỏi ở mình, kẻ tiểu nhân đòi hỏi ở người.
Ngay câu mở đầu Luận Ngữ, Khổng Tử đã nói: người không biết tới mình mà mình không giận, chẳng phải là người quân tử sao. Ông đặt giá trị của con người ở phẩm chất và việc làm, không ở việc được công nhận.
Bản thân Khổng Tử, nếu đo bằng thước thời ông, là người thất bại: đi khắp các nước mà không vua nào dùng đạo của mình. Nhưng hơn hai nghìn năm sau, ảnh hưởng của ông còn lớn hơn hầu hết những vị vua đã từ chối ông.
Bài học không phải là coi thường sự công nhận, mà là đừng để nó thành thước đo duy nhất.
Người cung thủ của phái Khắc kỷ
Các nhà Khắc kỷ có một hình ảnh được Cicero thuật lại: người cung thủ. Việc của người cung thủ là làm hết mọi điều trong tay để bắn trúng: ngắm cẩn thận, kéo dây đều, thả tay đúng lúc.
Nhưng khi mũi tên đã rời dây, một cơn gió bất chợt có thể đẩy nó lệch đi. Trúng hay không, có phần không còn trong tay cung thủ. Mục tiêu thật của người cung thủ khôn ngoan là bắn cho đúng, không phải nhất định phải trúng.
Epictetus nói rõ hơn: có những thứ trong tay mình, như suy nghĩ, lựa chọn, nỗ lực, và những thứ ngoài tay mình, như danh tiếng, của cải, việc người khác đánh giá mình. Đặt thành công vào nhóm thứ hai là tự trao hạnh phúc của mình cho may rủi.
Người nông dân làm đúng mọi khâu mà gặp bão mất mùa không phải là người thất bại. Người ấy đã làm trọn phần việc của một người nông dân giỏi.
Tự định nghĩa thành công của mình
Nếu không dùng thước của người khác, thì dùng thước nào. Các triết gia gợi ý vài hướng, mỗi hướng một chút.
Aristotle sẽ hỏi: mình có đang phát triển trọn những khả năng và phẩm chất tốt của mình không. Khổng Tử sẽ hỏi: mình có sống đúng với chữ nhân, chữ nghĩa không. Các nhà Khắc kỷ sẽ hỏi: trong những gì trong tay mình, mình đã làm hết sức chưa.
Ghép lại, một định nghĩa thành công đáng giữ có thể là: sống đúng với điều mình coi trọng, làm hết sức phần việc của mình, và trở thành người mình kính trọng.
Định nghĩa ấy không loại trừ tiền bạc hay địa vị. Chúng có thể đi kèm. Nhưng chúng không phải là cái lõi, và không có chúng cũng không làm mình thành người thất bại.
Một câu hỏi cho cuối đời và cho hôm nay
Có một cách thử định nghĩa thành công của mình: tưởng tượng ở cuối đời, những người thân nhất nói về bạn. Bạn muốn họ nói gì. Hiếm ai muốn nghe về mức lương cao nhất của mình.
Thường người ta muốn được nhớ là người tử tế, người giữ lời, người đã thương và được thương, người đã làm tốt việc của mình. Đó là những thứ nằm trong tay mình, hằng ngày.
Khoảng cách giữa điều mình muốn được nhớ và điều mình đang dồn sức vào chính là chỗ cần điều chỉnh.
Câu hỏi khép lại chuyên mục: hôm nay, theo cây thước của chính bạn, bạn đã thành công ở điều gì nhỏ mà chưa ai nhìn thấy?
Câu hỏi thường gặp
Quân tử cầu chư kỷ nghĩa là gì?
Câu này trong Luận Ngữ nghĩa là người quân tử đòi hỏi ở chính mình, còn kẻ tiểu nhân đòi hỏi ở người khác. Nó nhấn mạnh việc tự rèn luyện và chịu trách nhiệm thay vì trông chờ hay đổ lỗi cho người khác.
Aristotle nói gì về danh tiếng?
Aristotle cho rằng danh tiếng không thể là điều tốt nhất của đời người, vì nó phụ thuộc vào người trao hơn người nhận. Điều tốt nhất phải là thứ thuộc về chính mình và khó bị lấy đi.
Hình ảnh cung thủ của phái Khắc kỷ nói gì?
Người cung thủ làm hết sức để bắn đúng, nhưng trúng hay không còn phụ thuộc gió và may rủi. Các nhà Khắc kỷ dùng hình ảnh này để nói nên đặt mục tiêu vào nỗ lực của mình, không vào kết quả ngoài tầm tay.
Có nên bỏ hết thước đo xã hội về thành công không?
Không cần bỏ hết. Thu nhập ổn định hay sự công nhận có giá trị thật. Điều triết học khuyên là đừng để chúng thành thước đo duy nhất, và đặt cái lõi của thành công vào những gì mình kiểm soát được.
Làm sao giảm áp lực phải thành công?
Viết ra định nghĩa thành công của riêng mình, so mình với chính mình trước đây thay vì với người khác, và chú ý vào nỗ lực hằng ngày hơn là kết quả cuối cùng. Nếu áp lực gây lo âu kéo dài, nên tìm chuyên gia tâm lý.
