Tiền mua được rất nhiều thứ làm đời sống dễ chịu hơn, từ bữa ăn ngon tới thời gian rảnh, nhưng có những thứ mất hết giá trị ngay khi bị mua: một tình bạn, một lời xin lỗi thật lòng, sự kính trọng, một giải thưởng. Aristotle cảnh báo rằng kiếm tiền chỉ để kiếm thêm tiền là đảo ngược phương tiện thành mục đích, và chuyện vua Midas trong thần thoại cho thấy cái giá của sự đảo ngược ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Câu tiền không mua được hạnh phúc nghe cũ tới mức nhàm. Tập này mình không nhắc lại câu ấy, mà thử làm một việc cụ thể hơn: tách xem tiền mua được loại nào, và vì sao có loại không mua được.
Tiền mua được nhiều hơn người ta hay thừa nhận
Trước hết, nên công bằng với tiền. Tiền mua được thuốc chữa bệnh, mua được học phí cho con, mua được một căn nhà không dột. Tiền còn mua được thời gian: thuê người làm việc nhà để có buổi tối với con.
Những người hay nói tiền không quan trọng thường là người đã có đủ. Với người đang thiếu, tiền là khác biệt giữa lo lắng và yên ổn.
Aristotle cũng thừa nhận việc quản lý gia đình đòi hỏi của cải, và đó là chuyện chính đáng. Ông gọi đó là cách kiếm tiền tự nhiên, có giới hạn, vì nhu cầu của một gia đình có điểm đủ.
Vấn đề, theo ông, không nằm ở việc kiếm tiền, mà ở một kiểu kiếm tiền khác hẳn.
Kiếm tiền không có điểm dừng
Trong sách Chính trị, Aristotle phân biệt việc quản lý gia đình với thuật làm giàu chỉ để làm giàu. Cái thứ nhất có giới hạn tự nhiên: đủ ăn, đủ ở, đủ lo cho người thân. Cái thứ hai không có giới hạn nào.
Ông nhận xét rằng nhiều người coi tiền như mục đích tự thân, và vì tiền không có điểm dừng nên ham muốn của họ cũng không có điểm dừng. Họ sống như thể mục đích của đời là làm cho đống tiền lớn mãi.
Thần thoại Hy Lạp có chuyện vua Midas xin thần cho mọi thứ mình chạm vào đều hoá vàng. Điều ước thành sự thật, và ông vui sướng cho tới bữa ăn: bánh mì hoá vàng, nước uống hoá vàng. Ông suýt chết đói giữa núi vàng.
Câu chuyện là hình ảnh trọn vẹn của điều Aristotle cảnh báo: khi phương tiện thành mục đích, chính những thứ mà phương tiện lẽ ra phải phục vụ bị mất đi.
Những thứ mất giá trị khi bị mua
Có một loại thứ đặc biệt: chúng không chỉ đắt, mà là không thể mua được, vì mua là làm hỏng chúng. Thử nghĩ tới tình bạn. Nếu bạn trả tiền để ai đó làm bạn mình, thứ bạn có được không còn là tình bạn, mà là một dịch vụ.
Lời xin lỗi cũng thế. Một người làm sai có thể bồi thường bằng tiền, và đó là đúng. Nhưng nếu thuê người khác xin lỗi thay, hay chỉ trả tiền mà không thật lòng nhận sai, thì lời xin lỗi mất hẳn ý nghĩa.
Sự kính trọng, giải thưởng, danh hiệu cũng vậy. Một tấm bằng khen mua được thì không còn nói lên điều gì về người cầm nó. Giá trị của chúng nằm ở chỗ được trao vì xứng đáng.
Nhận ra loại thứ này giúp mình tránh một cái bẫy tinh vi: tưởng có thể bù đắp mọi thứ bằng tiền. Một người cha vắng nhà quanh năm rồi mua quà đắt cho con không mua được những buổi tối đã mất.
Tiền là đầy tớ hay là chủ?
Seneca, triết gia Khắc kỷ rất giàu, có một ý đáng nhớ: với người khôn, của cải là đầy tớ; với kẻ dại, của cải là ông chủ.
Tiền làm đầy tớ khi nó phục vụ những gì mình quý: sức khoẻ, gia đình, học hỏi, giúp người. Tiền làm ông chủ khi mình phải hy sinh chính những thứ ấy để phục vụ nó.
Dấu hiệu tiền đã thành chủ thường lặng lẽ: không dám nghỉ phép vì sợ mất một khoản thưởng, không về quê thăm mẹ vì tiếc mấy ngày công, đánh giá bạn bè theo thu nhập.
Seneca không khuyên vứt bỏ của cải. Ông chỉ khuyên giữ chúng sao cho nếu mất đi, mình vẫn là mình.
Một cách sắp xếp lại
Thử chia những thứ mình muốn thành ba nhóm. Nhóm một: những thứ tiền mua được và đáng mua, như sức khoẻ, học hành, chỗ ở tốt. Nhóm hai: những thứ tiền mua được nhưng không làm đời tốt hơn bao nhiêu, như món đồ để khoe.
Nhóm ba: những thứ tiền không mua được, như tình bạn, sự tin cậy của con cái, lòng tự trọng, một giấc ngủ không lo nghĩ vì đã sống ngay thẳng.
Phần lớn sức kiếm tiền nên đổ vào nhóm một. Nhóm hai nên được hỏi lại thường xuyên. Còn nhóm ba thì phải được trả bằng một thứ khác: thời gian, sự có mặt, sự chân thành.
Câu hỏi mang theo: trong nhóm ba của bạn, thứ gì đang thiếu nhất, và bạn sẽ trả cho nó bằng gì trong tuần này?
Câu hỏi thường gặp
Aristotle phân biệt hai kiểu kiếm tiền thế nào?
Trong sách Chính trị, Aristotle phân biệt việc kiếm của cải để quản lý gia đình, vốn có giới hạn tự nhiên, với thuật làm giàu chỉ để làm giàu, vốn không có điểm dừng. Ông cho rằng kiểu thứ hai đảo ngược phương tiện thành mục đích.
Chuyện vua Midas kể gì?
Vua Midas trong thần thoại Hy Lạp được ban điều ước mọi thứ ông chạm vào đều hoá vàng, rồi nhận ra không thể ăn uống được nữa. Câu chuyện cảnh báo về lòng tham và việc coi của cải là mục đích.
Vì sao có những thứ không mua được bằng tiền?
Vì giá trị của chúng nằm chính ở việc được trao tự nguyện hoặc vì xứng đáng, như tình bạn, lời xin lỗi thật lòng hay sự kính trọng. Khi bị mua, chúng biến thành thứ khác và mất ý nghĩa ban đầu.
Câu của cải là đầy tớ của người khôn của ai?
Ý này nằm trong tác phẩm Về đời sống hạnh phúc của Seneca. Ông cho rằng người khôn ngoan dùng của cải để phục vụ đời sống tốt, còn kẻ dại để của cải sai khiến mình.
Có nên dạy trẻ về tiền từ sớm không?
Nên dạy trẻ cách dùng tiền có trách nhiệm, đồng thời cho trẻ thấy có những giá trị không đo bằng tiền như tình bạn, sự trung thực và lòng tốt. Trẻ học nhiều nhất từ cách người lớn trong nhà đối xử với tiền.
