Mình cứ so sánh với người khác vì, theo Jean Jacques Rousseau, sống trong xã hội đã nuôi lớn một kiểu yêu mình đặc biệt: muốn được người khác đánh giá cao, muốn hơn người. Ông phân biệt nó với kiểu yêu mình tự nhiên, chỉ đơn giản muốn sống và sống tốt. Theo ông, từ lúc con người bắt đầu so xem ai hát hay nhất, ai nhảy giỏi nhất, thì ghen tị, xấu hổ và bất an cũng bắt đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Từ con nhà người ta hồi nhỏ tới những bức ảnh khoe trên mạng bây giờ, ít ai thoát được cảm giác thua kém. Tập này mình đi tìm gốc của nó.
Hai kiểu yêu mình
Rousseau, nhà tư tưởng sinh ở Genève thế kỷ mười tám, trong Bàn về nguồn gốc của sự bất bình đẳng giữa người với người, phân biệt hai thứ mà tiếng Pháp có hai chữ riêng.
Thứ nhất là yêu mình tự nhiên: muốn tự bảo tồn, muốn ăn no, ngủ yên, không bị hại. Nó tự nhiên và lành mạnh, có ở mọi sinh vật. Nó không cần so với ai: mình no là đủ, bất kể người khác no hay không.
Thứ hai là lòng tự ái theo nghĩa của ông, tức kiểu yêu mình sinh ra khi sống với người khác: muốn được người khác coi trọng, muốn được xếp trên. Nó luôn mang tính so sánh, vì giá trị của mình được đo bằng vị trí so với người khác.
Cái khó của lòng tự ái là nó không bao giờ đủ. Luôn có người hơn mình ở một điểm nào đó.
Buổi múa hát quanh túp lều
Rousseau kể một cảnh như ngụ ngôn về buổi đầu đời sống chung. Người ta tụ lại quanh túp lều hay gốc cây lớn, ca hát và nhảy múa cho vui.
Rồi ai cũng bắt đầu nhìn người khác và muốn được người khác nhìn. Người hát hay nhất, nhảy giỏi nhất, đẹp nhất, khéo nhất được quý trọng hơn. Đó, theo ông, là bước đầu tiên dẫn tới bất bình đẳng và cũng là bước đầu của thói xấu.
Từ những so sánh đầu tiên ấy, một bên sinh ra kiêu căng và khinh người, bên kia sinh ra xấu hổ và ghen tị.
Rousseau không chắc đây là lịch sử thật; ông dựng nó như một giả định để hiểu con người. Nhưng ai từng đứng trong sân trường, nhìn đám bạn chia nhóm theo ai giỏi ai đẹp, sẽ thấy cảnh ấy quen tới lạ.
Con nhà người ta và bức ảnh trên mạng
Người Việt có một nhân vật huyền thoại: con nhà người ta, đứa trẻ học giỏi, ngoan, đỗ đạt, mà bố mẹ lấy ra so mỗi bữa cơm. Nhiều người lớn lên vẫn mang nhân vật ấy trong đầu.
Mạng xã hội đưa sân trường của Rousseau lên quy mô chưa từng có. Mình không còn so với vài người trong làng, mà với hàng nghìn bức ảnh đẹp nhất, những chuyến đi xa nhất, những thành công được chọn lọc kỹ nhất.
Vấn đề là mình so cái bên trong của mình, với đủ lo âu và mệt mỏi, với cái bên ngoài đã được trau chuốt của người khác. Cuộc so ấy thua từ đầu.
Rousseau sẽ nói: mình đang sống trong ánh mắt người khác, thay vì trong chính mình.
So sánh có lúc nào có ích không?
Công bằng mà nói, không phải mọi so sánh đều xấu. Nhìn một người giỏi hơn để học hỏi, để biết mình còn có thể tiến bao xa, là điều tốt. Khổng Tử dạy thấy người hiền thì nghĩ cách bằng họ, thấy người không hiền thì tự xét lại mình.
Khác biệt nằm ở chỗ: so để học hay so để xếp hạng. Một người thợ trẻ nhìn người thợ cả để học cách đục mộng là so để học. Người ấy nhìn để thấy mình thua kém rồi bực bội là so để xếp hạng.
So để học hướng sự chú ý về công việc, về kỹ năng. So để xếp hạng hướng sự chú ý về bản ngã và vị trí, và chỉ sinh ra hai thứ: kiêu hoặc tủi.
Một phép thử: sau khi so, mình thấy muốn làm tốt hơn, hay thấy muốn người kia kém đi. Câu trả lời thứ hai là dấu hiệu lòng tự ái đang cầm lái.
Quay về với yêu mình tự nhiên
Rousseau không tin con người có thể quay về trạng thái tự nhiên. Nhưng ý của ông vẫn cho một hướng: hỏi lại điều mình thật sự cần cho một đời sống tốt, tách khỏi điều mình muốn chỉ để hơn người.
Mình cần một căn nhà đủ ở, hay cần căn nhà to hơn nhà hàng xóm. Mình cần một công việc có ý nghĩa, hay cần chức danh nghe oai hơn bạn cùng lớp. Câu hỏi đơn giản nhưng trả lời thật lòng thì không dễ.
Vài việc nhỏ giúp ích: bớt xem những gì khiến mình thấy thua kém, so mình hôm nay với mình năm ngoái thay vì với người khác, và tìm niềm vui trong việc làm hơn là trong vị trí.
Câu hỏi mang theo: nếu không ai thấy, không ai biết, bạn còn muốn điều mình đang theo đuổi không?
Câu hỏi thường gặp
Rousseau phân biệt hai kiểu yêu mình thế nào?
Rousseau phân biệt yêu mình tự nhiên, tức mong muốn tự bảo tồn và sống tốt, với lòng tự ái sinh ra trong xã hội, tức mong muốn được người khác coi trọng hơn người. Kiểu thứ hai luôn gắn với so sánh.
Bàn về nguồn gốc của sự bất bình đẳng là sách gì?
Đó là tác phẩm Rousseau viết giữa thế kỷ mười tám, giải thích bất bình đẳng giữa người với người hình thành thế nào khi con người rời trạng thái tự nhiên để sống thành xã hội.
So sánh với người khác có phải lúc nào cũng xấu?
Không. So để học hỏi, để biết mình có thể tiến bộ thêm là có ích. So để xếp hạng, để thấy mình hơn hay kém người khác, thường sinh ra kiêu căng hoặc tự ti.
Vì sao mạng xã hội làm mình hay so sánh hơn?
Vì mạng xã hội cho mình thấy rất nhiều người cùng lúc, và thường là những khoảnh khắc đẹp nhất đã được chọn lọc. Mình dễ so cuộc sống thật đầy đủ khó khăn của mình với phần đẹp nhất của người khác.
Làm sao bớt so sánh với người khác?
Thử so mình với chính mình của trước kia, bớt tiếp xúc với những nguồn khiến mình thấy thua kém, và xác định rõ điều mình thật sự cần cho đời sống tốt. Tập trung vào việc làm thay vì vị trí cũng giúp nhiều.
