Nietzsche đặt ra một phép thử tưởng tượng: nếu một ngày một con quỷ thì thầm rằng bạn sẽ phải sống lại cuộc đời này y hệt, từng niềm vui, từng nỗi đau, từng khoảnh khắc nhỏ, vô số lần, bạn sẽ nghiến răng nguyền rủa nó hay quỳ xuống bảo chưa bao giờ nghe điều gì thiêng liêng hơn. Phép thử không đòi bạn tin là thật. Nó chỉ hỏi bạn có đang sống một đời mà mình muốn nói có với nó không.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nietzsche là triết gia bị trích sai và hiểu sai nhiều bậc nhất. Tập này mình không bàn hết ông, chỉ mở một ý tưởng mà mình thấy dùng được ngay cho một người bình thường.
Con quỷ trong nỗi cô đơn
Friedrich Nietzsche là triết gia người Đức nửa sau thế kỷ mười chín. Trong cuốn Khoa học vui vẻ, có một đoạn mang tên Gánh nặng lớn nhất.
Ông viết: giả sử một ngày hay một đêm, một con quỷ lẻn vào nỗi cô đơn sâu nhất của bạn và nói rằng đời này, như bạn đang sống và đã sống, bạn sẽ phải sống lại một lần nữa và vô số lần nữa. Không có gì mới, mọi đau khổ, mọi niềm vui, mọi ý nghĩ, mọi tiếng thở dài, đều quay lại theo đúng thứ tự.
Bạn sẽ làm gì. Ném mình xuống đất, nghiến răng nguyền rủa con quỷ. Hay bạn đã từng có một khoảnh khắc tuyệt vời tới mức sẽ đáp: ngài là một vị thần, chưa bao giờ ta nghe điều gì thiêng liêng hơn.
Nietzsche nói ý nghĩ ấy, nếu chiếm lấy bạn, sẽ biến đổi bạn, hoặc sẽ nghiền nát bạn.
Một phép thử, không phải một lý thuyết
Nietzsche có lúc nói về sự trở lại vĩnh cửu như thể nó có thể là thật về vũ trụ. Các nhà nghiên cứu vẫn bàn ông nghiêm túc tới đâu. Nhưng với đời thường, giá trị của nó nằm ở chỗ là một phép thử.
Phép thử ấy hỏi: nếu mỗi việc mình làm hôm nay sẽ lặp lại mãi mãi, mình có muốn làm nó không. Nó biến mỗi lựa chọn nhỏ thành một lựa chọn nặng.
Bữa cơm tối mình ăn trong im lặng với điện thoại, cuộc cãi nhau với bố mẹ vì một chuyện vặt, nếu phải lặp lại vô số lần, mình có muốn không.
Ngược lại, có những khoảnh khắc mà lặp lại bao nhiêu lần cũng được: buổi sáng con chập chững bước đi, buổi chiều ngồi với bạn bên bờ sông. Phép thử giúp mình nhận ra đâu là những khoảnh khắc ấy.
Yêu lấy số phận của mình
Cũng trong Khoa học vui vẻ, Nietzsche nói tới amor fati, tức yêu lấy số phận. Ông viết rằng ông muốn học cách nhìn những gì tất yếu như là đẹp, và một ngày nào đó muốn chỉ là người nói có.
Yêu số phận không phải là cam chịu. Cam chịu là nghiến răng chấp nhận vì không làm gì được. Yêu số phận là nhìn lại cả những điều khó khăn và thấy chúng là một phần không tách rời của con người mình đã thành.
Một người lớn lên trong nghèo khó có thể căm ghét tuổi thơ mình mãi. Hoặc nói được rằng: chính những năm ấy dạy mình biết quý từng bát cơm, biết thương người khó. Nietzsche muốn ta tập nói câu thứ hai, khi nó thật lòng.
Câu nổi tiếng điều gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh hơn, trong cuốn Hoàng hôn của những thần tượng, cũng thuộc cùng tinh thần ấy, dù nay hay bị dùng như một khẩu hiệu dễ dãi.
Chỗ cần cẩn thận
Ý tưởng của Nietzsche có sức mạnh, nhưng cũng có chỗ dễ trượt. Yêu số phận không có nghĩa là bảo người bị bạo hành hãy yêu cảnh bị bạo hành. Không ai nên dùng câu này để bắt người khác chịu đựng bất công.
Và câu điều gì không giết được ta làm ta mạnh hơn không phải lúc nào cũng đúng. Có những trải nghiệm làm con người tổn thương lâu dài, cần được chữa lành chứ không phải được ca ngợi.
Bản thân đời Nietzsche cũng nhiều đau đớn: bệnh tật triền miên, cô đơn, và cuối cùng là suy sụp tinh thần ở tuổi bốn mươi tư, sống thêm hơn mười năm trong tình trạng ấy.
Đọc ông cần sự tỉnh táo: lấy phần làm mình sống mạnh mẽ hơn, bỏ phần có thể biến thành khắc nghiệt với người khác hay với chính mình.
Dùng phép thử của Nietzsche
Một cách dùng rất đơn giản: cuối mỗi ngày, hỏi nếu hôm nay lặp lại mãi, mình có ổn không. Không cần trả lời có cho mọi phút, chỉ cần để ý những gì làm câu trả lời nghiêng về không.
Những thứ ấy thường không phải chuyện lớn: một lời nói nặng, một giờ lướt điện thoại vô định, một việc mình biết nên làm mà để mai.
Và để ý cả những khoảnh khắc mình muốn giữ mãi. Chúng cho biết mình thật sự quý điều gì, nhiều khi khác hẳn điều mình tưởng.
Câu hỏi mang theo: trong ngày hôm nay, khoảnh khắc nào bạn sẵn lòng sống lại vô số lần?
Câu hỏi thường gặp
Sự trở lại vĩnh cửu của Nietzsche là gì?
Đó là ý tưởng rằng cuộc đời mỗi người sẽ lặp lại y hệt vô số lần. Nietzsche dùng nó chủ yếu như một phép thử: mình có thể khẳng định trọn vẹn đời mình tới mức muốn nó lặp lại không.
Amor fati nghĩa là gì?
Amor fati là cụm từ Latinh nghĩa là yêu lấy số phận. Nietzsche dùng nó để chỉ thái độ chấp nhận và khẳng định mọi điều đã xảy ra trong đời mình, kể cả những điều khó khăn.
Câu điều gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh hơn có phải của Nietzsche không?
Có, ý này nằm trong cuốn Hoàng hôn của những thần tượng. Tuy vậy, câu này hay bị dùng quá đà; nhiều trải nghiệm đau đớn cần được chữa lành chứ không tự làm người ta mạnh lên.
Nietzsche có phải là người bi quan không?
Không hẳn. Ông phê phán gay gắt nhiều giá trị của thời mình, nhưng mục tiêu của ông là một thái độ khẳng định cuộc sống mạnh mẽ, nói có với đời sống kể cả những mặt đau khổ của nó.
Nên bắt đầu đọc Nietzsche từ đâu?
Nhiều người bắt đầu với Khoa học vui vẻ hoặc những tuyển tập câu ngắn của ông, vì chúng dễ tiếp cận hơn các tác phẩm dài. Nên đọc kèm một bản giới thiệu đáng tin để tránh hiểu sai.
