Nếu có một cỗ máy cho bạn mọi trải nghiệm tuyệt vời suốt đời, như viết được tiểu thuyết lớn, có tình yêu đẹp, được mọi người quý mến, mà bạn không hề biết mình đang nằm trong máy, phần lớn người nghe câu hỏi này sẽ từ chối cắm vào. Đó là phát hiện của Robert Nozick, và lý do của sự từ chối ấy cho thấy mình muốn nhiều hơn cảm giác vui: mình muốn làm thật, sống thật và chạm vào thế giới thật.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Thí nghiệm tưởng tượng này ra đời từ những năm bảy mươi của thế kỷ trước, nhưng nghe như được viết cho thời mình, khi điện thoại và kính thực tế ảo ngày càng giỏi cho ta những trải nghiệm thay thế.
Cỗ máy của Nozick
Robert Nozick là triết gia người Mỹ. Trong cuốn Vô chính phủ, nhà nước và không tưởng xuất bản năm một nghìn chín trăm bảy mươi tư, ông đưa ra một thí nghiệm tưởng tượng ngắn gọn.
Giả sử có các nhà khoa học thần kinh có thể kích thích não bạn để bạn trải nghiệm bất cứ điều gì bạn muốn, và trải nghiệm ấy thật tới mức không phân biệt được. Bạn sẽ nằm trong bể, nối với điện cực, suốt đời. Bạn có cắm vào không.
Nếu hạnh phúc chỉ là cảm giác dễ chịu, thì câu trả lời phải là có, không chút do dự. Trong máy, bạn có nhiều cảm giác dễ chịu hơn bất kỳ đời thật nào.
Thế mà rất nhiều người, khi nghe thật kỹ, lại thấy ngần ngại. Nozick dùng chính sự ngần ngại đó làm bằng chứng rằng cảm giác vui không phải là tất cả những gì ta quan tâm.
Ba lý do để không cắm vào
Nozick nêu ba lý do. Thứ nhất, mình muốn làm những việc, chứ không chỉ có cảm giác đã làm. Người leo núi muốn thật sự đứng trên đỉnh, không chỉ thấy mình đứng đó.
Thứ hai, mình muốn là một kiểu người nhất định. Trong máy, bạn chỉ là một khối nằm bất động. Không có ai can đảm, tử tế hay hài hước, chỉ có cảm giác về những điều ấy.
Thứ ba, máy giới hạn mình trong một thế giới do người khác dựng, không có chỗ tiếp xúc với điều gì sâu hơn, thật hơn. Tình yêu trong máy không có người yêu thật ở phía bên kia.
Lý do thứ ba có lẽ chạm người Việt nhất. Một bữa cơm sum họp ngày Tết quý không chỉ vì cảm giác ấm, mà vì đó là bố mẹ thật, anh chị thật, đang ngồi thật quanh mâm.
Phản bác: có thể mình chỉ sợ cái lạ
Không phải ai cũng đồng ý với Nozick. Một số triết gia cho rằng người ta từ chối máy không phải vì coi trọng sự thật, mà vì thiên kiến muốn giữ nguyên hiện trạng.
Họ đảo ngược câu hỏi: giả sử bạn được báo rằng đời bạn từ trước tới giờ là trong máy, và giờ có thể rút ra để về một đời thật nghèo khó, cô đơn. Nhiều người lại chọn ở lại. Vậy có lẽ mình chỉ ngại thay đổi.
Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ. Nhưng ngay cả khi lý do của mình phức tạp hơn Nozick nghĩ, thí nghiệm vẫn làm rõ một điều: ít ai sẵn sàng đổi mọi thứ lấy cảm giác thuần tuý.
Và chỉ cần nhiều người do dự, câu khẳng định hạnh phúc chỉ là cảm giác dễ chịu đã bị lung lay.
Những cỗ máy nhỏ quanh mình
Chưa ai chế ra máy của Nozick, nhưng mình đang sống giữa những phiên bản nhỏ của nó. Một trò chơi điện tử cho cảm giác chiến thắng. Một mạng xã hội cho cảm giác được quan tâm. Một bộ phim dài tập cho cảm giác có bạn đồng hành.
Những thứ này không xấu. Giải trí là một phần lành mạnh của đời sống. Câu hỏi của Nozick chỉ nhắc mình kiểm tra tỉ lệ: bao nhiêu phần đời mình đang ở trong những cảm giác thay thế, bao nhiêu phần đang làm thật, gặp thật.
Một dấu hiệu đáng để ý: khi cảm giác thay thế bắt đầu làm mình bớt muốn làm cái thật. Lướt xem người khác nấu ăn tới mức không còn muốn tự nấu, xem người khác du lịch tới mức không còn muốn đi.
Lúc đó, mình đang cắm dần vào máy, từng chút một, mà không cần ai mời.
Chọn đời thật mỗi ngày
Nếu bạn đã trả lời không với cỗ máy, câu trả lời ấy có thể thành một nguyên tắc nhỏ: mỗi ngày làm ít nhất một việc thật, với người thật, có kết quả thật.
Gọi điện cho mẹ thay vì chỉ thả tim ảnh mẹ đăng. Tự trồng một chậu rau thay vì chỉ xem video người khác trồng. Đi bộ ra công viên thay vì xem cảnh thiên nhiên trên màn hình.
Những việc thật thường kém dễ chịu hơn bản thay thế: nấu ăn thì cháy, trồng rau thì sâu, gặp người thật thì có lúc ngượng. Nhưng chính sự khó ấy là dấu hiệu mình đang chạm vào thế giới.
Câu hỏi mang theo: nếu ngày mai ai đó đề nghị cắm bạn vào cỗ máy, điều gì trong đời thật bạn tiếc nhất khi phải bỏ lại?
Câu hỏi thường gặp
Robert Nozick là ai?
Robert Nozick là triết gia người Mỹ, mất năm hai nghìn lẻ hai, nổi tiếng với cuốn Vô chính phủ, nhà nước và không tưởng. Thí nghiệm máy trải nghiệm của ông xuất hiện trong cuốn sách này.
Thí nghiệm tưởng tượng là gì?
Đó là cách triết gia đặt ra một tình huống giả định để kiểm tra một ý tưởng, như cỗ máy trải nghiệm. Nó không cần làm thật, chỉ cần người nghe suy nghĩ nghiêm túc về câu trả lời của mình.
Máy trải nghiệm phản bác thuyết nào?
Nó thường được dùng để phản bác thuyết khoái lạc về hạnh phúc, tức là quan điểm cho rằng điều duy nhất có giá trị tự thân là cảm giác dễ chịu. Nếu đúng vậy, ai cũng nên cắm vào máy.
Chơi trò chơi điện tử có phải là cắm vào máy không?
Không hẳn, vì người chơi vẫn biết mình đang chơi và có thể dừng lại. Vấn đề chỉ nảy sinh khi những trải nghiệm thay thế chiếm chỗ của đời sống thật tới mức mình không còn muốn làm việc thật.
Hạnh phúc thật khác hạnh phúc giả thế nào?
Theo cách nhìn của Nozick, hạnh phúc thật gắn với những việc mình thật sự làm, những người thật sự ở đó và con người thật sự của mình. Hạnh phúc giả chỉ có cảm giác mà không có những điều ấy ở phía sau.
