Có tiền thì có hạnh phúc hơn, nhưng chỉ tới một mức. Thoát khỏi cảnh thiếu ăn, nợ nần, lo từng bữa thì đời sống dễ chịu lên rất rõ; còn khi đã đủ, mỗi đồng thêm vào đóng góp cho hạnh phúc ít dần, có khi còn kéo theo lo âu mới. Diogenes đẩy ý này tới cực đoan bằng cách sống trong một cái chum, còn Lão Tử nói gọn trong năm chữ: biết đủ là giàu.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Tập này không dạy cách kiếm tiền, cũng không dạy coi khinh tiền. Mình chỉ hỏi: tiền làm được gì cho hạnh phúc, và chỗ nào nó bắt đầu làm mình mệt.
Người đàn ông sống trong cái chum
Diogenes thành Sinope sống ở Athens vào thế kỷ thứ tư trước Công nguyên, là nhân vật nổi bật của phái mà người ta gọi là Khuyển Nho, vì họ sống đơn sơ như loài chó. Những gì ta biết về ông phần lớn là giai thoại được chép lại về sau, nên nghe như truyện cười hơn là sử.
Theo giai thoại, ông ngủ trong một cái chum gốm lớn ở chợ. Một hôm thấy đứa trẻ vốc nước uống bằng tay, ông vứt luôn cái cốc của mình, bảo đứa trẻ đã dạy ông rằng ông còn giữ đồ thừa.
Giai thoại nổi tiếng nhất là cuộc gặp với Alexander Đại đế. Nhà vua đứng trước ông, hỏi ông muốn gì cũng được. Diogenes đáp, đại ý: xin ngài đứng tránh sang một bên, ngài đang che mất nắng. Câu ấy được kể lại qua nhiều đời.
Thật hay không, các câu chuyện ấy nói một điều rõ: người không cần gì thì không ai mua chuộc được, kể cả một vị vua.
Biết đủ là giàu
Ở phương Đông, Đạo Đức Kinh có câu tri túc giả phú, người biết đủ là người giàu. Câu này nằm cùng chương với ý biết người là trí, biết mình là sáng.
Ý của Lão Tử không phải là nghèo cho sướng. Giàu ở đây là cảm giác đầy đủ, không thiếu. Một người có nhiều mà luôn thấy thiếu thì nghèo hơn một người có ít mà thấy đủ.
Người Việt hiểu điều này qua những ông bà ở quê, có mảnh vườn, có con cháu ghé thăm, chiều ngồi hiên uống trà. Hỏi cần gì thêm, ông bà thường cười bảo đủ rồi.
Nhưng chữ đủ không có con số chung. Đủ của một gia đình có con nhỏ ở thành phố khác với đủ của hai ông bà già ở quê. Biết đủ là việc của từng người tự xác định, rồi tự giữ.
Tiền làm được gì cho hạnh phúc?
Sẽ không công bằng nếu chỉ kể Diogenes. Với người đang thiếu, tiền giải quyết những nỗi khổ rất thật: con được đi học, mẹ được chữa bệnh, cả nhà không phải lo chuyện nhà cửa. Không triết gia tử tế nào bảo người nghèo hãy vui với cái nghèo.
Nhiều nghiên cứu về sự hài lòng với cuộc sống cũng cho thấy một hình dạng quen: từ thiếu thốn lên đủ sống, mức hài lòng tăng rõ. Khi đã vượt mức đó, thêm thu nhập vẫn có ích nhưng ít dần đi.
Aristotle cũng nói hạnh phúc cần những điều kiện bên ngoài tối thiểu. Ông chỉ cảnh báo đừng nhầm phương tiện thành mục đích, kiếm tiền để kiếm thêm tiền là một đời sống bị lật ngược.
Vậy câu trả lời trung thực là: tiền quan trọng cho tới khi đủ, và sau đó, những thứ khác bắt đầu quan trọng hơn.
Khi nào tiền bắt đầu làm mình mệt?
Dấu hiệu đầu tiên là khi đủ rồi mà vẫn không thấy đủ. Mức đủ cứ dời lên theo thu nhập: lương tăng, chi tiêu tăng, nỗi lo vẫn y nguyên.
Dấu hiệu thứ hai là khi giữ của tốn sức hơn dùng của. Mua xe đắt rồi lo trầy, mua nhà to rồi lo dọn. Diogenes vứt cái cốc chính vì ông thấy đồ đạc cũng cần được chăm, mà chăm đồ thì mất thời gian sống.
Dấu hiệu thứ ba là khi tiền bắt đầu thay chỗ con người: không về quê vì bận kiếm thêm, không gặp bạn vì tiếc buổi làm ngoài giờ.
Seneca, triết gia Khắc kỷ rất giàu có của La Mã, gợi ý thử thỉnh thoảng sống vài ngày với đồ ăn đơn giản nhất, áo thô nhất, rồi tự hỏi: đây là điều mình từng sợ sao. Mục đích là để biết mình không cần nhiều tới mức đã tưởng.
Một chỗ đứng giữa Diogenes và người chạy theo tiền
Ít ai muốn sống trong cái chum, và cũng không cần. Bài học thực tế từ Diogenes là thỉnh thoảng thử bỏ một thứ, xem mình có thật sự cần nó không.
Bài học từ Lão Tử là tự viết ra mức đủ của mình, cụ thể: nhà thế này, tiết kiệm bao nhiêu tháng chi tiêu, cho con học thế nào. Khi đạt rồi, hãy cho phép mình chuyển sức sang những việc khác.
Bài học từ Aristotle là coi tiền là công cụ phục vụ một đời sống tốt, không phải bảng điểm của đời sống ấy.
Câu hỏi mang theo: với bạn, đủ là bao nhiêu, và bạn đã ở gần mức đó hơn mình nghĩ chưa?
Câu hỏi thường gặp
Phái Khuyển Nho là gì?
Đó là một phái triết học Hy Lạp cổ chủ trương sống thuận theo tự nhiên, gạt bỏ của cải, danh vọng và nhiều quy ước xã hội. Diogenes thành Sinope là đại diện nổi tiếng nhất của phái này.
Câu biết đủ là giàu nằm ở đâu?
Câu này nằm trong Đạo Đức Kinh, thường được xếp ở chương ba mươi ba, cùng chương với ý biết người là trí, biết mình là sáng. Nó nhấn mạnh cảm giác đầy đủ quan trọng hơn số của cải.
Chuyện Diogenes và Alexander có thật không?
Đây là giai thoại được các tác giả cổ đại về sau chép lại, không có cách kiểm chứng chắc chắn. Giá trị của nó nằm ở ý nghĩa: một người không cần gì thì quyền lực cũng không có gì để mua.
Sống tối giản có phải là sống nghèo không?
Không. Tối giản là chủ động giữ lại những gì mình thật sự dùng và quý, bỏ bớt phần thừa. Nghèo là thiếu những thứ cần thiết mà không có lựa chọn.
Làm sao biết mình đã đủ?
Có thể bắt đầu bằng việc liệt kê những nhu cầu thật của gia đình và một khoản dự phòng hợp lý, rồi xem mình còn thiếu gì. Nếu đã đủ mà vẫn thấy thiếu, có lẽ vấn đề không còn nằm ở tiền.
