Triết học không có liều thuốc làm hết đau khi mất người thân, nhưng nó có vài điều giúp mình mang nỗi đau dễ hơn. Đau buồn là cái giá của tình thương. Nó không đi theo đường thẳng, có ngày tưởng đã ổn rồi lại sụp xuống. Nước mắt là chính đáng, không phải yếu đuối. Và người đã mất có thể ở lại trong đời mình theo một dạng khác, không cần phải quên đi.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nếu bạn đang nghe tập này vì vừa mất một người, mình mong bạn nghe chậm thôi, nghe từng phần cũng được. Không có gì phải vội.
Seneca và người mẹ mất con
Seneca, triết gia Khắc kỷ La Mã thế kỷ thứ nhất, có viết một bức thư an ủi dài gửi bà Marcia, người đã khóc thương đứa con trai suốt ba năm mà không nguôi.
Người ta hay nghĩ phái Khắc kỷ đòi con người không được buồn. Seneca thì không nói vậy. Trong một bức thư khác, ông viết đại ý: đừng để mắt khô khi mất bạn, cũng đừng để nước mắt tràn mãi; hãy khóc, nhưng đừng than khóc không dứt.
Với Marcia, ông khuyên bà nhớ tới con bằng những kỷ niệm đẹp thay vì chỉ bằng nỗi đau, và nhìn lại những năm tháng đã có với con như một món quà, không phải chỉ như thứ đã bị lấy đi.
Lời khuyên ấy vẫn được nhiều người làm nghề tư vấn tang thương nhắc lại: chuyển dần từ đau vì mất sang biết ơn vì đã có.
Nỗi đau giống nỗi sợ
C S Lewis, nhà văn người Anh, viết cuốn Nỗi đau quan sát sau khi vợ ông qua đời. Câu mở đầu của ông được nhiều người trích: không ai nói với ông rằng nỗi đau lại giống nỗi sợ đến thế.
Ông tả cái bồn chồn trong bụng, cái muốn ngáp liên tục, cảm giác như một tấm chăn vô hình phủ giữa mình và thế giới. Những chi tiết ấy làm nhiều người đang tang thấy mình không điên, không lạ.
Ông cũng nhận ra nỗi đau không đi theo từng bước gọn gàng. Nó giống một con đường quanh co, cứ tưởng đã qua một khúc thì lại gặp lại cảnh cũ.
Bài học ở đây rất đơn giản: không có cách buồn đúng hay sai. Ai cũng có nhịp riêng. Có người khóc nhiều trong tuần đầu rồi lặng đi, có người tỉnh táo lo hết đám tang rồi mấy tháng sau mới vỡ oà. Cả hai đều bình thường, và người xung quanh không nên phán xét nhịp của nhau.
Nghi lễ tang của người Việt làm gì cho người sống?
Người Việt có một chuỗi nghi lễ dài sau khi mất: tang lễ, cúng thất trong bốn mươi chín ngày, lễ một trăm ngày, giỗ đầu, giỗ hết. Xưa, nhiều nơi để tang tới ba năm.
Nhìn ở góc triết học và tâm lý, chuỗi nghi lễ ấy cho nỗi buồn một nhịp đi. Người sống không bị đòi phải vui lại ngay, cũng không bị bỏ mặc chìm mãi. Mỗi mốc là một bậc thang.
Nghi lễ cũng tập hợp người thân, hàng xóm. Người đang tang được vây quanh, có người nấu cơm, có người ngồi cùng. Đó là điều mà nhiều xã hội hiện đại đã đánh mất, và là một vốn quý của văn hoá làng xóm Việt Nam.
Nếu bạn sống xa quê, không theo được hết các nghi lễ, vẫn có thể tự đặt cho mình những mốc nhỏ: một bữa cơm tưởng nhớ, một lá thư viết cho người đã mất.
Giữ người đã mất ở lại theo dạng khác
Có một lời khuyên cũ, giờ nhiều chuyên gia đã thôi dùng: hãy buông bỏ, quên đi để sống tiếp. Thực tế cho thấy nhiều người sống tiếp tốt hơn khi giữ một dạng gắn kết với người đã mất.
Giữ một món đồ của mẹ trong bếp, nấu món mẹ hay nấu vào ngày giỗ, kể chuyện bố cho con cái nghe. Đó không phải là không chịu buông, mà là đưa người đã mất vào một chỗ mới trong đời mình.
Triết học phương Đông với ý niệm tổ tiên, và cả những suy nghĩ của Seneca về ký ức, đều gặp nhau ở chỗ này: tình thương không chết theo người.
Điều cần buông có lẽ không phải là người ấy, mà là mong muốn mọi chuyện đã khác đi.
Lúc nào cần tìm người giúp?
Triết học có giới hạn của nó. Có những nỗi đau không chỉ là buồn mà đã thành bệnh: kéo dài rất lâu không nhẹ đi, khiến mình không ăn ngủ, không làm việc, không còn muốn sống.
Nếu bạn hay người thân đang ở trong tình trạng đó, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tìm giúp đỡ không phải là phản bội người đã mất, cũng không phải là yếu đuối.
Và nếu bạn là người bên cạnh một người đang tang, điều quý nhất thường không phải lời khuyên, mà là có mặt. Ngồi cùng, nấu một bữa, nghe họ kể lại lần thứ mười câu chuyện về người đã mất.
Câu hỏi mang theo, nhẹ thôi: nếu người bạn thương có thể nhắn một câu cho bạn hôm nay, bạn nghĩ họ sẽ nói gì?
Câu hỏi thường gặp
Đau buồn kéo dài bao lâu là bình thường?
Không có con số chung cho mọi người. Nhiều người thấy nỗi đau nhẹ dần trong vài tháng tới vài năm nhưng vẫn quay lại vào những dịp đặc biệt. Nếu nỗi đau không nhẹ đi và làm bạn không sinh hoạt được, nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Phái Khắc kỷ có cấm buồn không?
Không hẳn. Seneca cho phép và thậm chí khuyên khóc khi mất người thân, chỉ cảnh báo đừng để nỗi buồn kéo dài vô hạn và nuốt hết đời sống.
Cuốn Nỗi đau quan sát viết về gì?
Đó là cuốn sách mỏng của C S Lewis viết sau khi vợ ông mất, ghi lại thẳng thắn cảm giác, nghi ngờ và quá trình đi qua nỗi đau. Nhiều người đang tang tìm thấy sự đồng cảm trong đó.
Có nên giữ đồ đạc của người đã mất không?
Không có quy tắc chung. Nhiều người giữ vài món như một cách gắn kết, rồi dần sắp xếp phần còn lại khi đã đủ sức. Không cần vội quyết định khi nỗi đau còn quá mới.
Nên nói gì với người đang có tang?
Những câu đơn giản như mình rất tiếc, mình ở đây nếu bạn cần thường tốt hơn những lời giải thích hay khuyên nhủ. Có mặt và giúp những việc cụ thể thường quý hơn lời nói.
