Tư tưởng Phật giáo về vô ngã và triết gia Scotland David Hume, dù cách nhau hơn hai nghìn năm, cùng đi tới một nhận xét giống nhau: khi nhìn thật kỹ vào bên trong, ta không tìm thấy một cái bản ngã cố định nào nằm đó, chỉ thấy một dòng cảm nhận, cảm xúc, suy nghĩ nối tiếp nhau. Nhận ra điều này không làm mình biến mất; nhiều người thấy nó giúp bớt khổ vì thôi bám chặt vào một hình ảnh cứng về chính mình.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ai cũng nói về cái bản ngã của mình như một điều hiển nhiên. Tập này mình thử làm một việc lạ: đi tìm nó, và xem có tìm thấy không.
Hume đi tìm bản thân
David Hume là triết gia Scotland thế kỷ mười tám. Trong Khảo luận về bản tính con người, ông làm một thí nghiệm nội quan đơn giản mà ai cũng làm được.
Ông kể rằng mỗi lần đi sâu nhất vào cái mà ông gọi là bản thân mình, ông luôn vấp phải một cảm nhận cụ thể nào đó: nóng hay lạnh, sáng hay tối, yêu hay ghét, đau hay vui. Ông không bao giờ bắt được bản thân mình mà không kèm một cảm nhận, và không bao giờ quan sát được gì ngoài cảm nhận.
Từ đó Hume kết luận con người chỉ là một bó, một tập hợp những cảm nhận nối nhau với tốc độ không thể hình dung, luôn trôi chảy và chuyển động.
Ông ví tâm trí như một sân khấu, nơi các cảm nhận lần lượt xuất hiện, lướt qua, rồi tan. Nhưng ông cẩn thận nói thêm: đừng hiểu có một cái sân khấu cố định đứng sau, ẩn dụ chỉ để nói về sự nối tiếp.
Vô ngã và năm uẩn
Hơn hai nghìn năm trước Hume, tư tưởng Phật giáo đã nói về vô ngã, một trong ba dấu ấn của mọi hiện tượng. Vô ngã nghĩa là không có một bản ngã thường hằng, độc lập, tự tồn tại.
Phật giáo phân tích con người thành năm uẩn, năm nhóm: sắc là thân thể, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết, hành là các tâm hành và ý chí, thức là sự nhận thức. Năm nhóm ấy luôn biến đổi, và không nhóm nào là một bản ngã cố định.
Điều cần nói rõ là vô ngã không phủ nhận rằng có một con người đang sống, đang suy nghĩ. Nó chỉ phủ nhận rằng có một cái lõi bất biến nằm phía sau.
Chỗ khác biệt với Hume là mục đích. Hume quan sát như một nhà nghiên cứu. Phật giáo nhìn vô ngã như con đường để thoát khổ, vì bám vào một bản ngã tưởng tượng là gốc của nhiều nỗi khổ.
Cỗ xe của tỳ kheo Na Tiên
Trong sách Milinda vấn đạo, có cuộc đối đáp nổi tiếng giữa vua Milinda và tỳ kheo Na Tiên. Vua hỏi tên ngài, ngài đáp người ta gọi là Na Tiên, nhưng đó chỉ là một cái tên, không có một con người thường hằng nào ở đó.
Vua ngạc nhiên. Na Tiên hỏi lại vua đến bằng gì. Vua đáp bằng xe. Ngài hỏi: cái trục có phải là xe không, bánh xe có phải là xe không, thùng xe có phải là xe không. Vua đều đáp không. Vậy ngoài những bộ phận ấy có cái gì là xe không. Cũng không.
Thế là vua hiểu: xe là cái tên gọi cho sự kết hợp của các bộ phận, không phải một vật riêng nằm ngoài chúng. Na Tiên cũng thế, là cái tên cho sự kết hợp của năm uẩn.
Chiếc xe vẫn chở được vua đi, cái tên vẫn dùng được. Vô ngã không xoá đời sống, nó chỉ nói về bản chất của đời sống.
Vì sao ý này lại giúp bớt khổ?
Nghe thì trừu tượng, nhưng hãy nghĩ tới những lúc mình khổ vì một hình ảnh cứng về bản thân. Mình là người giỏi, nên một lần thất bại thấy như sụp đổ. Mình là người tốt, nên không chịu nhận một lỗi lầm.
Nếu bản thân là một dòng chảy chứ không phải một khối đá, thì một lần thất bại chỉ là một gợn sóng, không phải bản chất của mình. Lỗi lầm hôm qua không đóng dấu lên mình vĩnh viễn.
Cái nhìn ấy cũng giúp mình thay đổi dễ hơn. Người nói mình vốn như thế đang coi bản thân như khối đá. Người hiểu mình là dòng chảy biết rằng mình có thể khác đi.
Và nó làm bớt sự so đo, ganh tị. Khi bản ngã bớt cứng, lời khen chê của người khác cũng bớt chạm sâu.
Nhìn vào dòng chảy của mình
Thử làm thí nghiệm của Hume trong vài phút: ngồi yên, nhắm mắt, và tìm xem bản thân mình ở đâu. Bạn sẽ thấy một cảm giác ở lưng, một âm thanh ngoài cửa, một ý nghĩ về việc ngày mai.
Mỗi lần cố bắt lấy cái người đang nhìn, bạn lại bắt được thêm một ý nghĩ nữa. Đó là trải nghiệm mà cả Hume lẫn các thiền sư đều mô tả.
Không cần kết luận gì vội. Chỉ cần nhận ra rằng con người mình mềm hơn, động hơn mình tưởng, và điều đó có thể là một tin tốt.
Câu hỏi mang theo: hình ảnh nào về bản thân bạn đang giữ chặt tới mức nó làm bạn khổ, và nếu buông nó ra một chút thì sao?
Câu hỏi thường gặp
Thuyết bó cảm nhận của Hume là gì?
Đó là quan điểm của David Hume cho rằng bản thân con người chỉ là một tập hợp những cảm nhận nối tiếp nhau, không có một bản ngã đơn nhất cố định đứng sau chúng. Ông rút ra điều này từ việc quan sát nội tâm.
Vô ngã có nghĩa là không có con người không?
Không. Vô ngã phủ nhận một bản ngã thường hằng, độc lập, bất biến, nhưng không phủ nhận sự tồn tại của con người như một dòng tâm thân đang sống, suy nghĩ và hành động.
Năm uẩn gồm những gì?
Năm uẩn gồm sắc, thọ, tưởng, hành và thức, tức thân thể, cảm giác, nhận biết, các tâm hành và sự nhận thức. Phật giáo dùng năm uẩn để phân tích con người mà không cần tới một bản ngã cố định.
Milinda vấn đạo là sách gì?
Đó là sách ghi lại các cuộc đối đáp giữa vua Milinda, một vị vua gốc Hy Lạp, và tỳ kheo Na Tiên về giáo lý Phật giáo. Ví dụ cỗ xe về vô ngã là đoạn nổi tiếng nhất.
Hume có biết tới Phật giáo không?
Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về khả năng Hume biết gián tiếp tới tư tưởng Phật giáo qua những người từng tới châu Á. Chưa có bằng chứng chắc chắn, nên sự giống nhau thường được coi là hai truyền thống tự đi tới nhận xét gần nhau.
