Camus nói phải hình dung Sisyphus hạnh phúc vì chàng là hình ảnh của con người trong một thế giới không trả lời câu hỏi ý nghĩa: đẩy tảng đá lên núi, đá lăn xuống, lại đẩy lên, mãi mãi. Nhưng thay vì tuyệt vọng, Camus cho rằng chính cuộc vật lộn lên đỉnh đã đủ lấp đầy trái tim con người. Khi Sisyphus ý thức trọn vẹn số phận mình mà vẫn bước xuống núi, chàng đứng cao hơn tảng đá của mình.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ai làm một công việc lặp đi lặp lại mỗi ngày, như dọn nhà, giao hàng, đứng máy, chắc từng có lúc thấy mình giống Sisyphus. Tập này dành cho những lúc ấy.
Hình phạt của Sisyphus
Trong thần thoại Hy Lạp, Sisyphus là vua thành Corinth, nổi tiếng khôn ranh, từng nhiều lần lừa cả thần linh, có chuyện kể ông xiềng cả Thần Chết. Hình phạt dành cho ông ở cõi âm là đẩy một tảng đá lớn lên đỉnh núi.
Mỗi lần gần tới đỉnh, tảng đá lại lăn xuống chân núi, và ông phải bắt đầu lại. Không bao giờ hết. Các vị thần nghĩ không có hình phạt nào khủng khiếp hơn một công việc vô ích và vô vọng.
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, giữa Thế chiến thứ hai, nhà văn Pháp Albert Camus xuất bản tiểu luận Huyền thoại Sisyphus. Ông mở đầu bằng câu hỏi nghiêm túc nhất của triết học: đời có đáng sống không.
Toàn bộ cuốn sách là một lời đáp có, nhưng là một lời đáp có không dựa trên bất kỳ lời hứa nào về ý nghĩa sẵn có.
Cái phi lý là gì?
Camus gọi cảm giác trung tâm của cuốn sách là cái phi lý. Nó không nằm riêng trong con người, cũng không nằm riêng trong thế giới, mà nằm ở cuộc đối mặt giữa hai bên.
Một bên là con người khao khát ý nghĩa, sự rõ ràng, lời giải thích. Bên kia là một thế giới im lặng, không trả lời. Cái phi lý sinh ra từ khoảng cách đó.
Camus tả rất đời: thức dậy, xe điện, bốn giờ ở văn phòng hay nhà máy, ăn, xe điện, bốn giờ làm việc, ăn, ngủ, rồi thứ hai, thứ ba, thứ tư theo cùng một nhịp. Rồi một ngày, câu hỏi để làm gì trỗi dậy.
Ông không coi câu hỏi đó là bệnh. Ông coi nó là lúc ý thức thức tỉnh, và vấn đề là sống tiếp thế nào sau khi đã thức tỉnh.
Nổi loạn, tự do, đam mê
Camus từ chối hai lối thoát dễ dãi: một là tuyệt vọng buông xuôi, hai là nhảy vào một niềm tin để khỏi phải đối diện cái phi lý. Ông chọn lối thứ ba: sống với cái phi lý bằng mắt mở.
Từ đó ông rút ra ba điều. Nổi loạn, tức là không chấp nhận mà cũng không bỏ cuộc, tiếp tục sống trong ý thức trọn vẹn. Tự do, tức là khi không còn ràng buộc vào một ý nghĩa định sẵn, mình được tự do với từng hành động.
Và đam mê, tức là sống hết mình, trải nghiệm thật nhiều và thật sâu những gì đời sống này trao cho.
Nghe thì trừu tượng, nhưng có thể hiểu gọn: biết đời không hứa gì với mình, mà vẫn sống nó hết lòng.
Lúc bước xuống núi
Phần đẹp nhất của tiểu luận là đoạn Camus chú ý tới khoảnh khắc Sisyphus đi xuống chân núi, sau khi tảng đá vừa lăn đi. Đó là giờ phút của ý thức, khi chàng biết rõ mình sẽ lại phải đẩy.
Camus viết rằng trong những khoảnh khắc ấy, chàng đứng cao hơn số phận mình, mạnh hơn tảng đá của mình. Số phận thuộc về chàng, tảng đá là việc của chàng.
Rồi ông kết bằng câu nổi tiếng: cuộc vật lộn lên đỉnh tự nó đã đủ lấp đầy trái tim con người. Phải hình dung Sisyphus hạnh phúc.
Thử nghĩ tới người phụ nữ bán hoa đẩy xe lên dốc mỗi sáng. Con dốc không bao giờ bằng ra. Nhưng ánh mắt chị khi chào khách quen, khi xếp lại bó hoa cho đẹp, cho thấy đời chị không chỉ là con dốc.
Sisyphus trong đời thường
Phần lớn công việc trên đời mang dáng dấp của Sisyphus: nấu cơm rồi lại nấu, dọn nhà rồi lại bẩn, sửa đường rồi lại hỏng. Nếu ý nghĩa chỉ nằm ở chỗ làm xong một lần cho mãi mãi, thì đời ai cũng vô nghĩa.
Camus mời mình đổi chỗ đặt ý nghĩa: từ đích đến sang chính việc đang làm, từ kết quả cuối cùng sang cách mình sống trong từng lần đẩy đá.
Một lưu ý quan trọng: Camus viết về câu hỏi đời có đáng sống không như một câu hỏi triết học, và câu trả lời của ông là có. Nếu bạn hay ai đó đang thật sự có ý nghĩ không muốn sống, đó không còn là chuyện đọc sách, hãy nói ngay với người thân và tìm bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi mang theo: tảng đá hằng ngày của bạn là gì, và trong lần đẩy sáng mai, có điều gì làm bạn thấy mình đứng cao hơn nó không?
Câu hỏi thường gặp
Albert Camus là ai?
Albert Camus là nhà văn và triết gia Pháp sinh ở Algeria, tác giả Người xa lạ, Dịch hạch và Huyền thoại Sisyphus. Ông nhận giải Nobel Văn học năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy và mất trong một tai nạn xe hơi ba năm sau đó.
Cái phi lý theo Camus là gì?
Cái phi lý là cảm giác sinh ra từ cuộc đối mặt giữa khát vọng ý nghĩa của con người với một thế giới im lặng không trả lời. Nó không nằm riêng ở con người hay thế giới mà ở mối quan hệ giữa hai bên.
Camus có phải là nhà hiện sinh không?
Camus thường được xếp gần chủ nghĩa hiện sinh, nhưng chính ông từ chối nhãn ấy. Ông tự coi mình là người suy nghĩ về cái phi lý, và có những bất đồng quan trọng với Sartre.
Vì sao Sisyphus lại hạnh phúc?
Theo Camus, Sisyphus hạnh phúc vì chàng ý thức trọn vẹn số phận của mình và nhận nó làm của mình. Cuộc vật lộn, chứ không phải đích đến, đã đủ để lấp đầy trái tim con người.
Công việc lặp đi lặp lại có thể có ý nghĩa không?
Có. Camus gợi ý ý nghĩa không nằm ở việc hoàn thành một lần cho mãi mãi, mà ở cách mình sống trong từng lần làm. Sự tận tâm, những mối quan hệ quanh công việc và ý thức về việc mình làm đều có thể làm nó có giá trị.
