Biết điều đúng mà vẫn không làm là hiện tượng mà người Hy Lạp gọi là akrasia, thường dịch là sự yếu ý chí hay thiếu tự chủ. Socrates cho rằng điều đó thật ra không có: không ai biết rõ điều tốt mà lại cố làm điều xấu, ai làm sai là vì chưa thật sự biết. Aristotle phản bác: có những lúc ta biết rõ mà ham muốn vẫn thắng. Hiểu cơ chế ấy giúp mình bớt tự trách và tìm cách đối phó khôn hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Mười một giờ đêm, biết mai phải dậy sớm, mà tay vẫn lướt điện thoại. Nếu bạn từng như vậy, tập này dành cho bạn, và cho cả người đang nói với bạn.
Socrates: không ai cố ý làm sai
Trong đối thoại Protagoras của Plato, Socrates đưa ra một quan điểm nghe rất lạ: không ai tự nguyện làm điều mình biết là xấu. Nếu ai đó làm sai, là vì họ đánh giá sai điều gì thật sự tốt cho mình.
Ông ví ham muốn trước mắt như một vật ở gần trông to hơn, còn cái tốt lâu dài như vật ở xa trông nhỏ hơn. Người làm sai là người đo sai kích thước vì đứng quá gần.
Theo cách nhìn này, giải pháp là hiểu biết. Ai thật sự hiểu rằng thức khuya sẽ làm hỏng cả ngày mai và cả sức khoẻ lâu dài, thì sẽ đi ngủ.
Có một phần đúng trong đó. Nhiều thói quen xấu dai dẳng vì mình chưa thật sự thấy cái giá của nó, chỉ biết bằng đầu mà chưa biết bằng ruột gan. Người hút thuốc nhiều năm biết thuốc có hại, nhưng có người chỉ bỏ hẳn sau một lần ngồi bên giường bệnh của một người bạn. Lúc ấy cái biết mới đi từ đầu xuống tim.
Aristotle: biết mà vẫn thua
Aristotle thấy Socrates đi ngược với những gì ai cũng chứng kiến. Ông dành một phần của Đạo đức học Nicomachus để bàn về thiếu tự chủ.
Ông phân biệt người thiếu tự chủ với người xấu. Người xấu làm điều sai và cho rằng thế là đúng. Người thiếu tự chủ biết là sai, làm xong thì hối hận, nhưng lúc làm thì ham muốn thắng.
Ông giải thích rằng có những kiểu biết như người say rượu đọc thơ: thuộc lời mà không thật sự hiểu lúc ấy. Hiểu biết vẫn có trong đầu, nhưng không được kích hoạt đúng lúc, vì cảm xúc đã chiếm chỗ.
Điều này rất đời. Lúc bình tĩnh, ai cũng biết không nên quát con. Lúc mệt và con lại làm đổ nước lần thứ ba, cái biết ấy biến đâu mất.
Cỗ xe hai ngựa của Plato
Plato, trong đối thoại Phaedrus, đưa ra một hình ảnh nổi tiếng về tâm hồn: một người đánh xe điều khiển hai con ngựa. Một con hiền, nghe lời, hướng về điều đẹp. Con kia bất kham, chỉ muốn lao theo ham muốn.
Người đánh xe là lý trí. Việc của nó không phải giết con ngựa bất kham, mà điều khiển cả hai cùng kéo về một hướng. Có lúc thành công, có lúc bị kéo lệch đường.
Hình ảnh này giải thích vì sao yếu ý chí không phải là thiếu hiểu biết đơn thuần. Người đánh xe có thể biết rất rõ đường đi mà vẫn không giữ nổi dây cương.
Nó cũng gợi ý rằng giải pháp không chỉ là biết thêm, mà là rèn tay cầm cương và dạy dần con ngựa bất kham, tức là rèn thói quen và chăm cảm xúc.
Những cách đối phó khôn hơn
Nếu Aristotle đúng rằng cái biết bị cảm xúc che mất đúng lúc cần, thì cách hay là quyết định trước, lúc còn tỉnh táo. Tối nay sạc điện thoại ở phòng khách, không phải ở đầu giường.
Cách thứ hai là làm cho việc đúng dễ hơn và việc sai khó hơn. Không mua bánh ngọt để trong nhà. Đặt giày chạy bộ ngay cửa.
Cách thứ ba là làm cái tốt lâu dài hiện ra gần hơn, sửa đúng lỗi đo kích thước mà Socrates nói. Viết ra cụ thể sáng mai sẽ ra sao nếu ngủ đủ, hình dung con mình vui thế nào khi bố không quát.
Và cách thứ tư, quan trọng nhất: khi lỡ thua, đừng tự mắng quá nặng. Tự trách nặng thường tạo thêm căng thẳng, mà căng thẳng lại là thứ làm con ngựa bất kham khoẻ lên.
Thiếu tự chủ không làm mình thành người xấu
Có một điều an ủi trong phân biệt của Aristotle: người thiếu tự chủ còn hối hận, tức là cái biết đúng vẫn còn sống trong họ. Đó là điểm tựa để sửa.
Người Việt hay nói đầu óc biết mà tay chân không nghe. Câu ấy không phải lời bào chữa, mà là mô tả trung thực một khoảng cách mà ai cũng phải đi qua.
Thu hẹp khoảng cách ấy là việc cả đời, từng chút một, như dạy một con ngựa. Không ai thuần ngựa trong một buổi.
Câu hỏi mang theo: thói quen nào bạn biết rõ là nên đổi, và trong ba cách vừa nói, cách nào bạn có thể thử ngay tối nay?
Câu hỏi thường gặp
Akrasia là gì?
Akrasia là từ Hy Lạp chỉ tình trạng biết điều gì là tốt nhất nhưng vẫn làm ngược lại, thường dịch là sự yếu ý chí hay thiếu tự chủ. Đây là đề tài được Socrates, Plato và Aristotle tranh luận nhiều.
Vì sao Socrates nói không ai cố ý làm sai?
Socrates cho rằng mọi người đều muốn điều tốt cho mình, nên làm sai chỉ có thể do đánh giá sai điều gì là tốt. Theo ông, hiểu biết thật sự sẽ dẫn tới hành động đúng.
Thiếu tự chủ khác với người xấu thế nào?
Theo Aristotle, người xấu làm điều sai và tin rằng điều đó đúng, nên không hối hận. Người thiếu tự chủ biết là sai, bị ham muốn kéo đi, và thường hối hận sau đó.
Cỗ xe hai ngựa của Plato tượng trưng cho gì?
Trong đối thoại Phaedrus, người đánh xe tượng trưng cho lý trí, một con ngựa cho phần tinh thần cao thượng, con kia cho ham muốn bất kham. Hình ảnh diễn tả sự giằng co bên trong tâm hồn con người.
Làm sao bớt trì hoãn?
Chia việc thành bước rất nhỏ, quyết định trước lúc còn tỉnh táo, dọn bớt cám dỗ khỏi tầm tay và tự nhắc lợi ích cụ thể của việc làm ngay. Nếu trì hoãn đi kèm buồn chán kéo dài, nên tìm chuyên gia tâm lý.
