Cư trần lạc đạo là tư tưởng của vua Trần Nhân Tông, người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm: sống giữa đời thường mà vẫn vui với đạo, không cần lánh khỏi đời mới tìm được sự an. Bài kệ kết thúc tác phẩm của ông nói gọn: ở đời vui đạo hãy tuỳ duyên, đói thì ăn, mệt thì ngủ, báu vật ở ngay trong nhà, đừng tìm đâu khác. Đó là một trong những nét rất Việt của tư tưởng phương Đông.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Nhiều người nghĩ muốn tu tâm thì phải lên núi, bỏ hết việc nhà. Tập này mình nghe một vị vua, người đã thật sự lên núi, nói điều ngược lại.
Một vị vua lên núi
Trần Nhân Tông là vị vua thứ ba của nhà Trần, trị vì vào cuối thế kỷ mười ba. Thời ông, Đại Việt hai lần đẩy lui quân Nguyên Mông, những trang sử mà người Việt nào cũng biết.
Sau khi nhường ngôi cho con, ông lên núi Yên Tử tu hành, lập nên Thiền phái Trúc Lâm, một dòng thiền mang đậm dấu ấn của người Việt. Người đời sau tôn ông là Phật hoàng.
Điều đáng chú ý là ông không coi việc tu hành là trốn khỏi đời. Trong thời gian tu, ông vẫn đi nhiều nơi, khuyên dân bỏ những tục lệ mê tín và làm điều thiện.
Câu chuyện đời ông tự nó đã là một bài học: một người đã ở đỉnh cao quyền lực, đã đi qua chiến tranh, vẫn tìm về sự tĩnh lặng, nhưng không quay lưng với con người.
Cư trần lạc đạo phú
Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông về thiền là Cư trần lạc đạo phú, viết bằng chữ Nôm, chia thành mười hội. Việc viết bằng chữ Nôm, thứ chữ của tiếng nói người Việt, cũng là một lựa chọn đáng chú ý.
Tên tác phẩm nói lên tư tưởng chính: cư trần là ở giữa cõi bụi trần, tức đời thường; lạc đạo là vui với đạo. Hai thứ không đối nghịch.
Trong bài phú có câu được trích nhiều: Bụt ở trong nhà, chẳng phải tìm xa. Ý là cái giác ngộ không nằm ở một nơi xa xôi nào, mà ở ngay trong tâm mỗi người.
Đây là tinh thần chung của Thiền: tâm tức Phật. Nhưng cách nói của Trần Nhân Tông rất gần gũi, như lời người trong nhà dặn nhau, dùng những chữ của bếp lửa, sân vườn, mâm cơm chứ không phải những thuật ngữ khó.
Đói thì ăn, mệt thì ngủ
Bài phú kết bằng bốn câu kệ chữ Hán, nay nhiều người thuộc: cư trần lạc đạo thả tuỳ duyên, cơ tắc xan hề khốn tắc miên, gia trung hữu bảo hưu tầm mịch, đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền.
Có thể hiểu đại ý: ở đời vui đạo hãy tuỳ duyên, đói thì ăn, mệt thì ngủ, trong nhà có báu thôi tìm kiếm, gặp cảnh mà lòng không vướng thì chẳng cần hỏi thiền.
Đói thì ăn, mệt thì ngủ nghe đơn giản tới mức buồn cười. Nhưng hãy nghĩ: có bao nhiêu bữa mình ăn mà đầu óc ở chỗ khác, bao nhiêu đêm mệt mà không ngủ được vì lo nghĩ.
Ăn khi ăn, ngủ khi ngủ, trọn vẹn với việc đang làm, đó là cái khó mà cũng là cái đạo. Người tu lâu năm thường nói điều đơn giản nhất lại là điều cần tập cả đời. Đối cảnh vô tâm là gặp chuyện mà không để lòng bị cuốn theo.
Vì sao tư tưởng này hợp với người Việt?
Người Việt xưa phần lớn là nông dân, không mấy ai bỏ ruộng vườn đi tu được. Một tư tưởng nói rằng có thể tu ngay giữa việc cày cấy, nuôi con, buôn bán, rất hợp với đời sống ấy.
Nó cũng hợp với tinh thần hoà hợp của văn hoá Việt: Phật, Nho, Đạo không loại trừ nhau, đạo và đời không tách rời. Một người có thể làm tròn bổn phận với gia đình, đất nước mà vẫn giữ được sự thanh thản bên trong.
Thiền Trúc Lâm vì vậy không phải thiền của người trốn đời, mà của người ở trong đời với một trái tim không bị đời làm rối.
Ngày nay, khi nhiều người bị cuốn vào nhịp sống gấp, ý tưởng không cần đi đâu xa, chỉ cần quay về với việc đang làm, càng có giá trị.
Cư trần lạc đạo trong một ngày thường
Không cần lên Yên Tử để thử. Buổi sáng, uống chén trà mà chỉ uống trà. Đi làm, khi kẹt xe thì biết mình đang kẹt xe, thở chậm lại thay vì bực bội.
Nấu bữa cơm tối, nhặt rau mà để ý từng cọng rau. Ngồi với con, nghe con kể chuyện mà không nhìn điện thoại. Những việc ấy chính là đạo, theo cách hiểu của Trần Nhân Tông.
Và khi gặp chuyện không vừa ý, thử nhớ câu đối cảnh vô tâm: chuyện đến thì đến, mình xử lý hết lòng, nhưng không để nó chiếm hết tâm trí sau khi đã xong.
Câu hỏi mang theo: báu vật nào đang ở ngay trong nhà bạn mà bạn vẫn mải đi tìm ở nơi khác?
Câu hỏi thường gặp
Trần Nhân Tông là ai?
Trần Nhân Tông là vị vua thứ ba của nhà Trần, trị vì cuối thế kỷ mười ba, thời Đại Việt đẩy lui quân Nguyên Mông. Sau khi nhường ngôi, ông lên núi Yên Tử tu hành và sáng lập Thiền phái Trúc Lâm.
Thiền phái Trúc Lâm là gì?
Đó là dòng thiền do Trần Nhân Tông khai sáng tại núi Yên Tử, mang đậm tinh thần Việt Nam, chủ trương tu tập ngay giữa đời sống. Ông được tôn là sơ tổ của Thiền phái này.
Cư trần lạc đạo nghĩa là gì?
Cư trần là sống giữa cõi đời thường, lạc đạo là vui với đạo. Cụm từ diễn tả tư tưởng có thể đạt sự an lạc và giác ngộ ngay trong đời sống bình thường, không nhất thiết phải lánh đời.
Câu Bụt ở trong nhà, chẳng phải tìm xa nằm ở đâu?
Câu này nằm trong Cư trần lạc đạo phú của Trần Nhân Tông, viết bằng chữ Nôm. Nó diễn tả ý giác ngộ ở ngay trong tâm mỗi người, không phải tìm ở nơi xa.
Người không theo đạo Phật có học được gì từ cư trần lạc đạo?
Có. Ý tưởng sống trọn vẹn với việc đang làm, ăn khi ăn, ngủ khi ngủ, và không để lòng bị cuốn theo mọi chuyện là những điều ai cũng có thể thực hành, bất kể niềm tin.
