Văn hoá quyết định rất nhiều điều về cách sống đúng mực, nhưng không quyết định hết mọi đúng sai. Các nền văn hoá khác nhau nhiều ở cách làm, như ăn bằng gì, chào ra sao, chôn cất người chết thế nào, nhưng lại khá giống nhau ở những giá trị lõi như chăm sóc con cái, đền ơn và không giết người vô cớ. Và lịch sử cho thấy có những tục lệ từng được cả xã hội coi là bình thường mà nay hầu như ai cũng thấy là sai.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ông bà mình nói nhập gia tuỳ tục. Tập này mình hỏi câu đó có giới hạn không, và giới hạn nằm ở đâu.
Chuyện vua Darius của Herodotus
Herodotus, nhà sử học Hy Lạp thế kỷ năm trước Công nguyên, kể một chuyện. Vua Ba Tư là Darius gọi những người Hy Lạp trong triều đến, hỏi họ phải trả bao nhiêu thì họ chịu ăn thịt cha mình khi cha qua đời. Họ đáp không bao nhiêu tiền cũng không làm.
Rồi ông gọi những người thuộc một tộc ở Ấn Độ, vốn có tục ăn thịt người cha đã khuất, hỏi phải trả bao nhiêu thì họ chịu hoả thiêu cha như người Hy Lạp. Họ kêu lên, xin nhà vua đừng nói những lời ghê gớm như thế.
Herodotus kết bằng câu thơ của Pindar: tập tục là vua của muôn loài. Mỗi dân tộc đều tin phong tục của mình là tốt nhất.
Câu chuyện này thường được dùng làm bằng chứng cho tương đối văn hoá. Nhưng nhìn kỹ, nó cũng cho thấy một điểm chung: cả hai bên đều muốn tôn kính người cha đã mất. Họ chỉ khác cách làm.
Phong tục khác giá trị thế nào?
Người Việt mời rượu bằng hai tay, người nơi khác nâng ly bằng một tay. Có nơi ăn bốc là lịch sự, có nơi dùng đũa, có nơi dùng dao nĩa. Những khác biệt này đúng là do văn hoá quyết định, và nhập gia tuỳ tục là hoàn toàn hợp lý.
Nhưng dưới các phong tục là những giá trị. Mời bằng hai tay là để tỏ lòng kính trọng. Nâng ly bằng một tay ở nơi khác cũng có thể mang đúng ý kính trọng ấy. Giá trị giống nhau, biểu hiện khác nhau.
Khi hiểu như vậy, nhiều mâu thuẫn tưởng là về đạo đức thật ra chỉ là về cách thể hiện. Một người nước ngoài không hiểu tục kiêng quét nhà mùng một Tết không phải là người thiếu đạo đức.
Câu hỏi khó chỉ xuất hiện khi hai nền văn hoá bất đồng ở chính giá trị, chứ không chỉ ở cách làm.
Chỗ vấp của tương đối văn hoá
Nếu đúng sai hoàn toàn do văn hoá quyết định, thì có ba hệ quả khó nuốt. Thứ nhất, không thể nói một tục lệ nào đó là sai, chỉ nói được là nó khác.
Hãy nghĩ tới tục bó chân phụ nữ ở Trung Hoa xưa, kéo dài nhiều thế kỷ, gây đau đớn và tàn tật cho hàng triệu bé gái. Nó từng được coi là đẹp và đúng mực. Theo tương đối văn hoá thuần tuý, mình không có cách nào nói nó sai, chỉ nói được là khác với mình.
Thứ hai, người cải cách trong chính một nền văn hoá luôn là người sai, vì họ đi ngược số đông. Những người đầu tiên lên tiếng chống bó chân, theo cách nhìn ấy, là người vô đạo đức.
Thứ ba, tiến bộ đạo đức trở thành vô nghĩa. Mình chỉ còn nói được rằng xã hội đã thay đổi, không nói được là nó đã tốt lên. Hầu hết mọi người, kể cả người rất tôn trọng văn hoá khác, đều thấy khó chấp nhận điều này.
Vì sao tương đối văn hoá vẫn có công lớn?
Dù có chỗ vấp, ý tưởng này ra đời vì một lý do tốt. Thời thực dân, nhiều người châu Âu coi phong tục của dân tộc khác là man rợ, lấy đó làm cớ để cai trị. Các nhà nhân học đã phản đối bằng cách cho thấy phong tục nào cũng có lý lẽ bên trong.
Bài học ấy vẫn đúng: trước khi phán xét một tập tục lạ, hãy tìm hiểu nó phục vụ giá trị gì. Rất nhiều thứ trông kỳ quặc từ bên ngoài lại hợp lý khi đứng bên trong.
Vấn đề chỉ nảy sinh khi bước từ khiêm tốn sang buông xuôi: từ hãy hiểu trước khi phán xét, sang không bao giờ được phán xét.
Vị trí cân bằng mà nhiều triết gia đề xuất là: khiêm tốn về phong tục, nghiêm túc về một số ít giá trị lõi, như không gây đau đớn vô cớ cho người yếu thế.
Mang vào đời sống thế nào?
Khi về quê bên chồng hay bên vợ, gặp những nếp nhà khác hẳn nhà mình, câu hỏi hữu ích là: nếp này phục vụ giá trị gì. Phần lớn sẽ là sự gắn kết, lòng kính trọng người già, tình làng nghĩa xóm.
Khi đi làm với đồng nghiệp từ nước khác, cũng vậy. Người nói thẳng không phải vô lễ, người nói vòng không phải giả dối. Cả hai có thể cùng tôn trọng sự thật, theo hai cách.
Nhưng khi một tập tục, dù quen thuộc tới đâu, làm tổn thương một người không có tiếng nói, như trẻ em hay người già bị bỏ rơi, thì lý do đó là tục rồi không đủ để im lặng.
Câu hỏi để mang theo: trong những nếp quen của gia đình bạn, nếp nào là cách làm có thể đổi, và nếp nào chứa một giá trị bạn muốn giữ cho con cháu?
Câu hỏi thường gặp
Tương đối văn hoá là gì?
Đó là quan điểm cho rằng đúng sai về đạo đức phụ thuộc vào chuẩn mực của từng nền văn hoá, không có thước đo chung. Có dạng ôn hoà, chỉ đòi hỏi tìm hiểu trước khi phán xét, và dạng triệt để, cho rằng không bao giờ được phán xét văn hoá khác.
Có giá trị đạo đức nào chung cho mọi nền văn hoá không?
Nhiều nhà nhân học và triết gia ghi nhận những điểm rất phổ biến như chăm sóc con cái, có đi có lại, cấm giết người trong cộng đồng một cách vô cớ. Cách diễn đạt và phạm vi áp dụng thì khác nhau giữa các nơi.
Câu nhập gia tuỳ tục nên hiểu thế nào?
Nên hiểu là tôn trọng cách làm của nơi mình đến, như ăn mặc, chào hỏi, kiêng kỵ. Nó không đòi hỏi mình phải tham gia vào việc gây hại cho người khác chỉ vì đó là tục lệ nơi ấy.
Herodotus là ai?
Herodotus là nhà sử học Hy Lạp sống vào thế kỷ năm trước Công nguyên, thường được gọi là cha đẻ của sử học phương Tây. Bộ Sử ký của ông ghi lại nhiều phong tục các dân tộc thời ấy, có chỗ chính xác, có chỗ là lời kể lại.
Phán xét văn hoá khác có phải là kỳ thị không?
Không nhất thiết. Kỳ thị là coi thường cả một nhóm người. Còn phê phán một tập tục cụ thể gây hại, sau khi đã tìm hiểu kỹ, là điều chính người trong nền văn hoá ấy cũng thường làm.
