Nên đánh giá một việc làm theo ý định hay theo kết quả là chỗ hai trường phái đạo đức lớn tách nhau. Kant cho rằng giá trị đạo đức nằm ở ý muốn tốt, kết quả không thêm bớt được gì. Thuyết hệ quả cho rằng kết quả mới là thứ quyết định. Trong đời thường, ta dùng cả hai, và khoảng hở giữa chúng sinh ra một vấn đề rất khó chịu mà triết học gọi là may rủi đạo đức.
Chào bạn, đây là Nhà Triết Học. Ai cũng từng nghe câu mình có ý tốt mà, và cũng từng nghe câu ý tốt thì để làm gì khi hậu quả thế này. Tập hôm nay mình đặt hai câu ấy lên bàn cân.
Kant: viên ngọc tự sáng
Trong cuốn Đặt nền móng cho siêu hình học về đạo đức, Kant viết rằng không có gì trên đời được gọi là tốt mà không cần điều kiện, ngoại trừ một ý chí tốt. Thông minh, can đảm, giàu có đều có thể bị dùng vào việc xấu.
Ông viết tiếp một hình ảnh đẹp: dù vì hoàn cảnh không may mà ý chí tốt ấy không đạt được gì, nó vẫn sáng lên như một viên ngọc, tự nó có giá trị trọn vẹn.
Cách nhìn này bảo vệ những người cố hết sức mà thất bại. Người lính cứu hoả lao vào đám cháy nhưng không cứu được ai vẫn là người đáng kính.
Nhưng nó cũng có chỗ yếu. Nếu chỉ cần ý tốt, thì người vụng về gây hại liên tục vì ý tốt cũng không đáng trách. Và ai cũng giỏi tự thuyết phục mình rằng ý mình là tốt.
Thuyết hệ quả: kết quả mới là thước đo
Ở phía bên kia, Jeremy Bentham và John Stuart Mill, hai nhà vị lợi người Anh, cho rằng một hành động đúng khi nó đem lại nhiều hạnh phúc nhất, ít đau khổ nhất cho mọi người liên quan.
Cách nhìn này rất thực tế. Bệnh nhân không quan tâm bác sĩ có ý tốt hay không, họ cần được chữa khỏi. Một chính sách dù xuất phát từ lòng thương mà gây hại thì vẫn là chính sách tồi.
Mill phân biệt khá tinh: kết quả quyết định hành động đúng hay sai, còn động cơ cho ta biết người làm là người thế nào. Cứu một người đuối nước vì mong được thưởng vẫn là việc đúng, chỉ là nó nói ít điều tốt về người cứu.
Chỗ yếu của thuyết hệ quả là kết quả thường không đoán trước được. Đòi một người chịu trách nhiệm cho thứ không ai đoán nổi có vẻ không công bằng.
May rủi đạo đức: hai người lái xe
Bây giờ tới chỗ khó. Hai người cùng uống vài ly ở đám cưới rồi lái xe về, cùng một con đường, cùng tốc độ. Một người về tới nhà an toàn. Người kia gặp đứa trẻ chạy ra đường và gây tai nạn.
Về ý định và hành vi, hai người giống hệt nhau. Khác nhau duy nhất là may rủi. Vậy mà xã hội, pháp luật và cả chính lương tâm họ sẽ đánh giá hai người rất khác.
Các triết gia thế kỷ hai mươi gọi đây là may rủi đạo đức. Nếu chỉ nhìn ý định, ta phải trách hai người như nhau. Nếu chỉ nhìn kết quả, ta phải coi người về nhà an toàn là vô tội. Cả hai kết luận đều có gì đó không ổn.
Có lẽ câu trả lời trung thực là: người may mắn không vô tội, anh ta chỉ được tránh một hậu quả mà mình đã chấp nhận rủi ro gây ra.
Đời thường dùng cả hai thế nào?
Khi đánh giá người khác, mình thường nghiêng về kết quả. Đứa con làm vỡ bình hoa quý bị la nặng hơn đứa con làm vỡ cái cốc nhựa, dù cả hai cùng chạy nhảy trong nhà.
Khi đánh giá chính mình, mình lại nghiêng về ý định. Mình biết mình có ý tốt, nên dễ tha cho mình hơn. Sự lệch này là nguồn của rất nhiều hiểu lầm trong gia đình và nơi làm việc.
Một cách sửa là đảo vị trí: khi đánh giá người khác, hỏi thêm họ đã định làm gì. Khi đánh giá mình, hỏi thêm chuyện thật sự đã xảy ra với người kia là gì.
Câu xin lỗi tốt thường chứa cả hai vế: mình không cố ý, và mình thấy rõ điều đã xảy ra với bạn. Thiếu vế sau, nó nghe như một lời bào chữa.
Giữ ý tốt mà vẫn có trách nhiệm với kết quả
Aristotle có một ý giúp gỡ nút này. Ông cho rằng người có đức hạnh không chỉ muốn điều tốt mà còn có sự khôn ngoan thực tiễn để biết làm thế nào cho điều tốt xảy ra.
Nói cách khác, ý tốt là điểm khởi đầu, không phải điểm kết thúc. Người thật sự tốt sẽ chịu khó học cách để ý tốt của mình đem lại kết quả tốt: hỏi người cần giúp họ thật sự cần gì, học sơ cứu trước khi lao vào cấp cứu.
Còn với những rủi ro mình đã biết trước, như uống rượu rồi lái xe, thì không có ý tốt nào cứu được. Ở đó trách nhiệm nằm ngay từ lúc quyết định, trước khi hậu quả xảy ra.
Câu hỏi mang theo: trong tuần này, có việc nào bạn làm với ý rất tốt mà chưa hỏi lại xem kết quả với người kia ra sao không?
Câu hỏi thường gặp
May rủi đạo đức là gì?
Đó là tình huống mà đánh giá đạo đức về một người phụ thuộc vào những yếu tố ngoài tầm kiểm soát của họ, như hoàn cảnh hay may rủi. Hai người hành động giống nhau nhưng kết quả khác nhau do may rủi thường bị đánh giá rất khác.
Thuyết hệ quả khác thuyết nghĩa vụ thế nào?
Thuyết hệ quả xét đúng sai theo kết quả của hành động, còn thuyết nghĩa vụ như của Kant xét theo việc hành động có tuân theo nguyên tắc đạo đức hay không. Một bên nhìn về phía trước, một bên nhìn vào chính hành động.
Vô tình gây hại có đáng bị trách không?
Tuỳ việc mình có cẩn thận hợp lý hay không. Nếu đã cẩn thận mà vẫn xảy ra chuyện thì ít đáng trách hơn; nếu bất cẩn với một rủi ro đã thấy trước thì vẫn có phần trách nhiệm.
Vì sao mình dễ tha cho mình hơn tha cho người khác?
Vì mình nhìn thấy ý định của mình từ bên trong, còn với người khác mình chỉ thấy kết quả. Các nhà tâm lý gọi đây là một dạng thiên lệch quen thuộc trong cách quy trách nhiệm.
Pháp luật xét ý định hay kết quả?
Pháp luật nhiều nơi xét cả hai, ví dụ phân biệt lỗi cố ý với lỗi vô ý và đồng thời xét mức độ thiệt hại thực tế. Trường hợp cụ thể cần hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.
